Leczenie wspomagające może obejmować między innymi przetaczanie krwinek czerwonych lub płytek krwi, podawanie leków pobudzających ich produkcję, leczenie przeciwkrzepliwe, antybiotykoterapię czy stosowanie czynników wzrostu granulocytów. Nie każdy pacjent musi korzystać z tego leczenia, a sama terapia wspomagająca również niesie ze sobą działa niepożądane. W związku z tym postępowanie dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę wyniki badań, objawy, rodzaj choroby oraz stosowane leczenie przeciwnowotworowe.
Najważniejsze informacje
- Leczenie wspomagające nie zastępuje terapii przeciwnowotworowej. Jego celem jest zapobieganie jej powikłaniom lub ich leczenie.
- W nowotworach hematologicznych istotnymi problemami mogą być niedokrwistość, małopłytkowość, neutropenia i związane z nią zakażenia oraz żylna choroba zakrzepowo-zatorowa.
- W zależności od sytuacji stosuje się między innymi przetoczenia składników krwi, preparaty żelaza, leki pobudzające wytwarzanie czerwonych krwinek, antybiotyki i leki przeciwkrzepliwe.
- Leczenie wspomagające również może powodować działania niepożądane. Dlatego decyzja o jego zastosowaniu zawsze uwzględnia spodziewane korzyści i możliwe ryzyko.
- Gorączka w okresie neutropenii, nasilone krwawienie czy objawy mogące wskazywać na zakrzepicę wymagają szybkiego kontaktu z personelem medycznym.
Czym jest leczenie wspomagające?
Leczeniem wspomagającym nazywa się postępowanie, którego celem jest zapobieganie skutkom ubocznym leczenia przeciwnowotworowego lub ograniczenie ich nasilenia. Może być ono stosowane przy różnych metodach terapii onkologicznej.
W nowotworach hematologicznych szczególne znaczenie mają powikłania dotyczące układu krwiotwórczego. Szpik kostny odpowiada za wytwarzanie czerwonych krwinek, płytek krwi oraz części białych krwinek. Zarówno choroba nowotworowa, jak i jej leczenie mogą zaburzać ten proces. W efekcie może dojść między innymi do niedokrwistości, małopłytkowości lub neutropenii, czyli zmniejszenia populacji bardzo ważnej grupy komórek układu odpornościowego.
W tym artykule skupiamy się właśnie na leczeniu wspomagającym tych powikłań oraz na profilaktyce i leczeniu żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.
Niedokrwistość – jak można ją leczyć?
Niedokrwistość, nazywana również anemią, oznacza obniżenie stężenia hemoglobiny we krwi. U pacjenta może objawiać się między innymi osłabieniem i gorszą tolerancją wysiłku. Jej przyczyna nie zawsze jest taka sama.
U osób z chorobą nowotworową niedokrwistość może wynikać między innymi z wpływu chemioterapii lub radioterapii na szpik kostny, zajęcia szpiku przez komórki nowotworowe, przewlekłego stanu zapalnego, niedoboru żelaza lub zaburzeń wytwarzania hormonu (erytropoetyny) przez nerki, która pobudza szpik do wydzielania czerwonych krwinek (erytrocytów). Dlatego przed rozpoczęciem leczenia ważne jest ustalenie jej przyczyny.
Przetoczenie krwinek czerwonych
Jednym ze sposobów leczenia niedokrwistości jest przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych. Decyzja nie jest podejmowana wyłącznie na podstawie pojedynczego wyniku hemoglobiny. Lekarz bierze pod uwagę również objawy pacjenta, tempo pogłębiania się niedokrwistości, choroby współistniejące oraz ogólny stan chorego.
Przetoczenie pozwala stosunkowo szybko zwiększyć liczbę krwinek czerwonych i stężenie hemoglobiny. Podobnie jak inne procedury medyczne, nie jest jednak całkowicie pozbawione ryzyka.
Możliwe są niepożądane reakcje poprzetoczeniowe. Mogą mieć charakter między innymi gorączki, alergii lub hemolizy, czyli sytuacji, w której czerwone krwinki rozpadają się we krwi. Do poważniejszych, ale rzadszych powikłań należą zaburzenia oddechowe lub przeciążenie układu krążenia. Przy wielokrotnych transfuzjach może również dochodzić do nadmiernego gromadzenia żelaza w organizmie, co samo w sobie może prowadzić do uszkodzenia wątroby, trzustki lub serca.
Jeżeli podczas przetoczenia pojawią się nowe dolegliwości, należy od razu poinformować o nich personel medyczny.
Uzupełnianie żelaza
Jeśli jednym z powodów niedokrwistości jest niedobór żelaza, konieczne może być jego uzupełnienie. U pacjentów onkologicznych występują często zaburzenia wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego, przez co stosuje się przede wszystkim preparaty dożylne.
O tym, czy pacjent rzeczywiście potrzebuje suplementacji żelaza i w jakiej formie powinno ono zostać podane, decyduje lekarz na podstawie badań laboratoryjnych oraz sytuacji klinicznej.
Leki pobudzające produkcję czerwonych krwinek
Inną możliwością są leki działające podobnie do naturalnej erytropoetyny, określane jako ESA. Leki te mogą być rozważane u wybranych pacjentów z niedokrwistością związaną z chemioterapią. Celem terapii nie jest uzyskanie jak najwyższego stężenia hemoglobiny, ale ograniczenie objawów i potrzeby wykonywania transfuzji.
ESA nie stosuje się jednak rutynowo u każdego chorego. Mogą zwiększać ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych, a jednym z częstszych działań niepożądanych jest nadciśnienie tętnicze. Z tego względu ich zastosowanie wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.
Małopłytkowość – jak ogranicza się ryzyko krwawienia?
Płytki krwi, nazywane także trombocytami, uczestniczą w hamowaniu krwawienia. Małopłytkowość oznacza zmniejszenie ich liczby. Może ona wynikać między innymi z ograniczenia produkcji płytek przez szpik kostny. Dzieje się tak na przykład pod wpływem niektórych leków przeciwnowotworowych lub wtedy, gdy prawidłowe komórki szpiku są wypierane przez komórki nowotworowe. Istnieją także inne przyczyny małopłytkowości, dlatego sam niski wynik liczby płytek nie mówi jeszcze, jakie leczenie będzie potrzebne.
O ryzyku krwawienia nie decyduje wyłącznie liczba trombocytów. Znaczenie mają również między innymi stosowane leki, zaburzenia układu krzepnięcia i zakażenia.
Przetoczenie płytek krwi
W przypadku znacznej małopłytkowości lub występowania objawów skazy krwotocznej może być konieczne przetoczenie koncentratu krwinek płytkowych.
Lekarze uwzględniają przy podejmowaniu decyzji liczbę płytek, obecność krwawienia, infekcji oraz planowane zabiegi. Oznacza to, że dwóch pacjentów z podobnym wynikiem morfologii nie zawsze będzie wymagało takiego samego postępowania.
Leki pobudzające wytwarzanie płytek
W wybranych sytuacjach można zastosować leki pobudzające produkcję płytek krwi poprzez działanie na receptor trombopoetyny. Do tej grupy należą między innymi romiplostym i eltrombopag.
Ich zastosowanie może zmniejszyć potrzebę przetaczania płytek lub opóźniania kolejnych cykli leczenia przeciwnowotworowego. W Polsce w małopłytkowości wywołanej chemioterapią leki te mają jednak ograniczone zastosowanie i są wykorzystywane u wybranych chorych.
Mogą powodować działania niepożądane, takie jak bóle głowy, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego czy bóle mięśniowo-stawowe. W przypadku eltrombopagu konieczne może być również kontrolowanie czynności wątroby. Leki z tej grupy wiążą się ponadto z niewielkim zwiększeniem ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych.
Dlaczego u chorego na nowotwór stosuje się leczenie przeciwkrzepliwe?
Aktywna choroba nowotworowa zwiększa ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej. Może ona wystąpić jako zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna.
Na rozwój zakrzepicy mogą wpływać zarówno sama choroba nowotworowa, jak i inne czynniki ryzyka dotyczące konkretnego pacjenta. Należą do nich na przykład długotrwałe unieruchomienie pacjenta (tak zwany łóżkowo-kanapowy styl życia), przebyta wcześniej zakrzepica, obecność cewnika w żyle centralnej czy niektóre rodzaje leczenia przeciwnowotworowego. Z tego względu lekarz indywidualnie ocenia ryzyko wystąpienia zakrzepu.
Jeżeli dojdzie do żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, podstawą leczenia są leki przeciwkrzepliwe. U pacjentów onkologicznych stosuje się między innymi heparyny drobnocząsteczkowe oraz wybrane doustne leki przeciwkrzepliwe.
Wybór preparatu zależy od wielu czynników, w tym rodzaju nowotworu, miejsca zakrzepu, stosowanego leczenia przeciwnowotworowego oraz ryzyka krwawienia.
Nie każdy chory na nowotwór powinien profilaktycznie otrzymywać leki przeciwkrzepliwe. U niektórych pacjentów mogą one przynieść więcej korzyści, u innych ryzyko krwawienia może być zbyt duże. Lekarz, rozważając włączenie profilaktyki przeciwzakrzepowej, ma w swoim zanadrzu różne skale i narzędzia matematyczne, które pozwolą mu oszacować ryzyko zakrzepicy. Profilaktykę częściej rozważa się między innymi u chorych z wysokim ryzykiem zakrzepicy oraz u pacjentów hospitalizowanych i mających ograniczoną możliwość poruszania się, jeżeli nie występują przeciwwskazania.
Najważniejszym zagrożeniem związanym z leczeniem przeciwkrzepliwym jest krwawienie. Dlatego podczas takiej terapii należy zgłaszać lekarzowi niepokojące objawy mogące o nim świadczyć, takie jak krew w stolcu, zawroty głowy, omdlenia czy pogłębiające się uczucie niemocy.
Neutropenia – dlaczego gorączki nie należy bagatelizować?
Neutrofile są rodzajem białych krwinek i odgrywają ważną rolę w ochronie organizmu przed zakażeniami. Zmniejszenie ich liczby nazywa się neutropenią.
Jest ona częstym następstwem leczenia przeciwnowotworowego, szczególnie w chemioterapii nowotworów hematologicznych. Im bardziej nasilona neutropenia, tym większe może być ryzyko zakażenia.
Jednym z najpoważniejszych powikłań chemioterapii w ogóle jest gorączka neutropeniczna. Zakażenie u pacjenta ze znacznie obniżoną liczbą neutrofili może przebiegać szybko i prowadzić do poważnych powikłań. Co ważne, nie zawsze udaje się ustalić drobnoustrój odpowiedzialny za infekcję.
Dlatego gorączka w okresie neutropenii wymaga szybkiej oceny przez personel medyczny. Pacjent powinien stosować się do instrukcji otrzymanych w swoim ośrodku leczenia dotyczących pomiaru temperatury i sposobu kontaktu w przypadku jej wzrostu.
Jak leczy się gorączkę neutropeniczną?
Podstawą leczenia jest szybkie rozpoczęcie antybiotykoterapii obejmującej drobnoustroje, które najczęściej powodują ciężkie zakażenia u pacjentów z neutropenią.
Nie trzeba czekać na ustalenie konkretnej bakterii, zanim rozpocznie się leczenie. Właśnie dlatego mówi się o antybiotykoterapii empirycznej – lek dobiera się tak, aby od początku obejmował najbardziej prawdopodobne drobnoustroje.
U większości chorych z gorączką neutropeniczną konieczne jest leczenie w szpitalu. U części pacjentów o niskim ryzyku powikłań możliwe jest jednak postępowanie ambulatoryjne, jeżeli ich stan jest stabilny i mogą szybko skontaktować się z ośrodkiem w przypadku pogorszenia.
Czym są czynniki wzrostu granulocytów?
U części pacjentów stosuje się G-CSF, czyli czynniki wzrostu kolonii granulocytów. Są to leki pobudzające komórki prekursorowe w szpiku kostnym, dzięki czemu przyspieszają odbudowę populacji neutrofili.
Mogą być wykorzystywane zarówno u wybranych pacjentów z ciężkim przebiegiem gorączki neutropenicznej, jak i profilaktycznie. Szczególne znaczenie ma profilaktyka u chorych otrzymujących schematy chemioterapii wiążące się z dużym ryzykiem gorączki neutropenicznej. Jeżeli ryzyko jest pośrednie, lekarz bierze pod uwagę dodatkowe czynniki dotyczące konkretnego pacjenta.
Czy leczenie wspomagające może powodować działania niepożądane?
Tak. To, że dana metoda służy zapobieganiu powikłaniom leczenia przeciwnowotworowego lub ich ograniczaniu, nie oznacza, że sama jest całkowicie pozbawiona ryzyka.
Przykładowo przetoczenia krwi mogą powodować reakcje poprzetoczeniowe. Leki pobudzające wytwarzanie czerwonych krwinek mogą zwiększać ryzyko zakrzepicy i powodować nadciśnienie tętnicze. Agoniści receptora trombopoetyny mogą wywoływać bóle głowy, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego czy bóle mięśniowo-stawowe, a leczenie przeciwkrzepliwe zwiększa ryzyko krwawienia.
Dlatego leczenie wspomagające dobiera się indywidualnie. Lekarz ocenia, czy spodziewana korzyść z zastosowania określonej metody jest większa niż potencjalne ryzyko związane z jej użyciem.
Nie oznacza to, że pacjent powinien obawiać się leczenia wspomagającego. Ważne jest natomiast, aby wiedział, w jakim celu je otrzymuje, jakie objawy powinien obserwować i w jakiej sytuacji należy skontaktować się z personelem medycznym.
Co możesz zrobić?
- Zapytaj, jakie powikłania mogą wystąpić podczas Twojego leczenia. Ryzyko niedokrwistości, małopłytkowości czy neutropenii zależy między innymi od rodzaju choroby oraz zastosowanego schematu leczenia.
- Dowiedz się, jak postępować w przypadku gorączki. Jeżeli istnieje ryzyko neutropenii, ustal z personelem medycznym, kiedy i w jaki sposób należy skontaktować się z ośrodkiem.
- Zgłaszaj nieprawidłowe krwawienia. Poinformuj lekarza o pojawieniu się nietypowych lub nasilonych krwawień, szczególnie jeżeli stwierdzono u Ciebie małopłytkowość albo przyjmujesz leki przeciwkrzepliwe.
- Podczas przetoczenia informuj personel o nowych dolegliwościach. Pojawienie się niepokojących objawów w trakcie transfuzji powinno być od razu zgłoszone.
- Nie rozpoczynaj samodzielnie leczenia niedokrwistości. Nie każda anemia wynika z niedoboru żelaza, dlatego przed rozpoczęciem suplementacji ważne jest ustalenie jej przyczyny.
- Pytaj, dlaczego otrzymujesz konkretny lek. Wiedza o tym, czy jego zadaniem jest zapobieganie zakażeniu, zwiększenie liczby komórek krwi czy ograniczenie ryzyka zakrzepicy, ułatwia świadome uczestniczenie w leczeniu.
FAQ
Czy leczenie wspomagające leczy nowotwór?
Nie jest ono bezpośrednio ukierunkowane na niszczenie komórek nowotworowych. Jego zadaniem jest zapobieganie powikłaniom choroby i terapii przeciwnowotworowej albo ograniczanie ich następstw. Może dzięki temu umożliwiać bezpieczniejsze prowadzenie właściwego leczenia onkologicznego.
Czy każdy pacjent z nowotworem hematologicznym potrzebuje leczenia wspomagającego?
Nie. Jego rodzaj i zakres zależą od choroby, zastosowanego leczenia, wyników badań, objawów i indywidualnego ryzyka powikłań.
Czy niska hemoglobina zawsze oznacza konieczność przetoczenia krwi?
Nie. Decyzja zależy nie tylko od wyniku hemoglobiny, ale również od objawów, stanu ogólnego, chorób współistniejących i przyczyny niedokrwistości. W niektórych przypadkach stosuje się inne metody, na przykład uzupełnienie żelaza lub leki pobudzające produkcję czerwonych krwinek.
Czy małopłytkowość zawsze wymaga przetoczenia płytek?
Nie. Znaczenie mają liczba płytek, obecność krwawienia lub innych czynników zwiększających jego ryzyko oraz planowane zabiegi. Decyzja jest podejmowana indywidualnie.
Dlaczego gorączka podczas neutropenii jest niebezpieczna?
Przy znacznie zmniejszonej liczbie neutrofili organizm ma ograniczoną możliwość obrony przed zakażeniem. Infekcja może wtedy szybko się rozwijać, dlatego gorączka wymaga szybkiego kontaktu z personelem medycznym i oceny, czy konieczne jest rozpoczęcie antybiotykoterapii.
Czy każdy pacjent powinien profilaktycznie otrzymywać leki przeciwkrzepliwe?
Nie. Choroba nowotworowa zwiększa ryzyko zakrzepicy, ale leki przeciwkrzepliwe zwiększają jednocześnie ryzyko krwawienia. Dlatego profilaktykę stosuje się u pacjentów, u których spodziewane korzyści przewyższają związane z nią ryzyko.
Czy leczenie wspomagające również może mieć działania niepożądane?
Tak. Rodzaj działań niepożądanych zależy od zastosowanego leczenia. Z tego względu także terapia wspomagająca wymaga odpowiedniego doboru i kontroli przez personel medyczny.
Bibliografia:
1. Stec, R., Deptała, A., Smoter, M., & Mackiewicz, J. (2023). Onkologia: Podręcznik dla Studentów medycyny: Pomoc Dydaktyczna dla Lekarzy specjalizujących się w onkologii. Wydawnictwo AsteriaMed.
2. Szczeklik, A. (2025). Interna szczeklika 2025. Medycyna Praktyczna.
3. NCCN Guidelines: Hematopoietic Growth Factors,
4. NCCN Guidelines: Cancer-Associated Venous Thromboembolic Disease,
5. NCCN Guidelines: Cancer- and Chemotherapy-Induced Anemia,
6. ASCO Guideline Update: White Blood Cell Growth Factors,
7. ASCO/ASH Guideline: Management of Cancer-Associated Anemia With ESAs,
11. ESMO clinical practice guideline: Febrile neutropaenia | esmo. (n.d.-b).
