Niedokrwistość z niedoboru żelaza i niedobór żelaza mogą objawiać w wynikach niektórych badań diagnostycznych:

• Obniżone stężenie hemoglobiny (Hb), często także hematokrytu (HCT) i liczby krwinek czerwonych (RBC) – oznacza jawną niedokrwistość;
• Obniżone MCV (Mean Corpuscular Volume, średnia objętość krwinki czerwonej) – krwinki czerwone w niedoborze żelaza są mniejsze; często także obniżone MCH (Mean Corpuscular Hemoglobin, średnia masa hemoglobiny w krwince) i MCHC (Mean Corpuscular Hemoglobin Concentration, średnie stężenie hemoglobiny w krwince) – przy niedoborze żelaza zawartość hemoglobiny w krwinkach czerwonych spada; zmiany te pojawiają się wcześniej, niż niedokrwistość;
• Obniżone stężenie ferrytyny – brak zapasów żelaza, pojawia się wcześniej niż niedokrwistość i zmniejszenie objętości krwinek czerwonych;
• Obniżone stężenie żelaza, obniżone wysycenie transferyny żelazem, podwyższone stężenie transferyny i podwyższone TIBC (Total Iron Binding Capacity, całkowita zdolność wiązania żelaza) i UIBC (Unsaturated Iron Binding Capacity, utajona zdolność wiązania żelaza);
• Podwyższone RDW (Red blood cell Distribution Width, rozkład objętości krwinek czerwonych) – oznacza, że we krwi są obecne krwinki czerwone o różnych rozmiarach; może być najwcześniejszym objawem niedoborów.

Ważne!

Ferrytyna jest białkiem ostrej fazy i ocena jej stężenia może być niemiarodajna w czasie infekcji i w przewlekłych chorobach zapalnych. Wtedy należy ocenić wszystkie parametry gospodarki żelazowej, ponieważ czasem taki stan wymaga innych, bardziej specjalistycznych badań.

Suplementacja żelaza

Zdiagnozowanie niedokrwistości lub samego niedoboru żelaza to połowa sukcesu. Kluczowa jest odpowiednio prowadzona suplementacja.

Dlaczego? Wszystko sprowadza się do hepcydyny, wspomnianego wcześniej „strażnika” gospodarki żelazowej. Gdy stężenie żelaza we krwi rośnie po przyjęciu tabletki, wątroba produkuje hepcydynę, która blokuje dalsze wchłanianie. Przyjmowanie dużych dawek dwa razy dziennie sprawia, że hepcydyna utrzymuje się na wysokim poziomie, co prowadzi do zmniejszenia jego wchłaniania. Suplementacja stosowana raz dziennie (według niektórych rekomendacji nawet co drugi dzień) jest bardziej efektywna i lepiej tolerowana.

O jakiej porze przyjmować preparaty żelaza?

Tradycyjnie zaleca się przyjmowanie żelaza rano na czczo. Jednak dla wielu pacjentów wiąże się to nie tylko z działaniami ubocznymi z przewodu pokarmowego (bóle brzucha, nudności, biegunki/zaparcia), ale jest też logistycznym wyzwaniem – np. jeśli przyjmują inne leki rano (najczęściej lewotyroksynę przy niedoczynności tarczycy, która musi być stosowana rano na czczo, a preparaty żelaza mogą pogarszać jej wchłanianie).

Jeśli przyjęcie leku rano jest trudne, można zrobić to wieczorem, przed snem (ok. 2-3 godziny po kolacji). Kluczowe jest zachowanie minimum 2 godzin odstępu od posiłku i najlepiej 4 godzin odstępu od innych leków (z wyjątkiem witaminy C – niektóre badania wskazują, że może ona poprawić wchłanianie żelaza, zwłaszcza form trójwartościowych). Picie kawy, herbaty lub mleka mniej niż 1 godzinę przed lub po przyjęciu żelaza zaburza jego wchłanianie.

Jakie są najczęstsze działania uboczne przy doustnej suplementacji żelaza?

Około 40% osób zgłasza dyskomfort/ból brzucha, nudności, zaparcia lub biegunki, zwłaszcza przy suplementacji dwuwartościowego siarczanu żelaza w dawkach >=100 mg. Postaci trójwartościowe są lepiej tolerowane. Na rynku jest też wiele suplementów zawierających żelazo w postaci chelatowanej, sukrosomalnej lub mikrokapsułkowane, które są lepiej tolerowane i mogą być skuteczne nawet u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit.

Należy pamiętać, że podczas suplementacji żelaza stolec może mieć kolor ciemniejszy niż zwykle, nawet czarny. Jest to zjawisko fizjologiczne, ponieważ niewchłonięte żelazo wydalane jest w postaci siarczku żelaza właśnie z kałem. Po zakończeniu suplementacji kolor stolca wraca do normy w ciągu kilku dni.

Skąd wiemy, że suplementacja jest skuteczna?

Po 7 dniach możemy zaobserwować wzrost liczby i odsetka retikulocytów (młodych krwinek czerwonych). Po 14 dniach powinien nastąpić wzrost stężenia hemoglobiny o >=1 g/dl. Stężenie ferrytyny zwiększa się dopiero po kilku miesiącach, dlatego doustna suplementacja żelaza powinna być stosowana jeszcze przez 3-4 miesiące po normalizacji stężenia hemoglobiny – zaprzestanie leczenia zaraz po unormowaniu stężenia hemoglobiny to najczęstszy błąd.

Co robić, kiedy suplementacja doustna jest nieskuteczna?

W przypadku nieskuteczności (np. w przebiegu celiakii, chorób zapalnych jelit, przewlekłych chorobach nerek, po operacjach bariatrycznych) lub złej tolerancji suplementacji doustnej, można zastosować preparaty dożylne. Nie zaleca się podawania żelaza domięśniowo. Aktualnie dostępne dożylne preparaty żelaza są bezpieczne i pozwalają szybko uzupełnić duże niedobory.

Z uwagi na możliwość wystąpienia reakcji uczuleniowych, wlewy żelaza podawane są w placówkach medycznych pod kontrolą lekarzy. Najczęściej podaje się 2-3 dawki preparatu żelaza (każda po 500 mg) w dożylnym wlewie kroplowym, w 3-4 tygodniowych odstępach. Po około miesiącu od przyjęcia ostatniej dawki leku należy ocenić morfologię krwi i stężenie ferrytyny. Najczęstsze działania niepożądane to bóle głowy, bóle mięśniowo-stawowe, metaliczny posmak w ustach.

Co robić po zakończeniu leczenia?

Postępowanie po zakończeniu leczenia niedokrwistości z niedoboru żelaza zależy od przyczyny niedoboru. W przypadku utrzymywania się obfitych krwawień miesiączkowych często wskazane jest przyjmowanie preparatów żelaza w dni krwawienia miesiączkowego jako swoiste leczenie podtrzymujące uzyskane efekty. W każdej sytuacji kluczowa jest regularna kontrola morfologii krwi i stężenia ferrytyny – najlepiej co 2-3 miesiące i wznowienie leczenia w momencie obniżania się stężenia ferrytyny, aby nie dopuścić do ponownego wystąpienia niedokrwistości, a w razie potrzeby powtórzenie lub pogłębienie diagnostyki.

Poprzednią część cyklu o anemii znajdziesz tutaj.