Ten artykuł nie uczy, jak się pozbyć lęku. Nie jest to ani możliwe, ani potrzebne. Zamierzam wyjaśnić, czym lęk właściwie jest, jak wpływa na ciało i umysł, kiedy stanowi normalną reakcję na trudną sytuację, kiedy zaczyna być problemem i jak sobie z nim radzić, także samodzielnie, w domu.
Lęk i strach to nie to samo
W języku potocznym słowa „strach” i „lęk” są używane wymiennie. Jednak w psychologii oznaczają dwa różne zjawiska.
Strach to reakcja na konkretne zagrożenie, które spotyka nas w danej chwili. Strach ma swój początek i koniec: opada, gdy mija zagrożenie.
Lęk natomiast dotyczy tego, co dopiero może się wydarzyć. Jest związany z przyszłością, często niesprecyzowany, trudny do określenia. Nie mija wraz z sytuacją, której dotyczy, bo ona jeszcze nie nadeszła, a czasem nigdy nie nadejdzie. Właśnie dlatego lęk potrafi tygodniami towarzyszyć człowiekowi.
Rozróżnienie między strachem i lękiem ma znaczenie praktyczne. Ze strachem radzimy sobie określonymi działaniami: uciekamy przed zagrożeniem, unikamy go lub je od siebie odsuwamy. W przypadku lęku podobne działanie zwykle nie pomaga. Sprawdzanie po raz dziesiąty tego samego wyniku badania nie zmniejsza lęku na dłużej, zwykle podtrzymuje go i wzmacnia.
Dlaczego lęk pacjenta hematoonkologicznego jest inny
Lęk w chorobie nowotworowej ma kilka cech, które odróżniają go od codziennego niepokoju doświadczanego przez osobę zdrową.
Zagrożenie jest realne, a nie wyobrażone. To fundamentalna różnica. Wiele osób doświadczających lęku mierzy się z obawami, które patrząc przez pryzmat statystyki – nigdy się nie spełnią. Inaczej jest w przypadku osób z doświadczeniem choroby nowotworowej: zagrożenie się spełniło. Nie da się więc powiedzieć „przecież nic złego się nie dzieje”, bo się dzieje. To sprawia, że rady typu „nie martw się na zapas” są nie tylko nieskuteczne, lecz mogą skrzywdzić.
Lęk ma swój kalendarz. W kontekście chorób hematoonkologicznych niepokój rzadko jest równomierny. Narasta podczas badań kontrolnych, oczekiwania na wynik, decyzji o kolejnym cyklu leczenia, konsultacji, terminu przeszczepienia. Wiele osób zauważa, że napięcie zaczyna rosnąć na kilka dni przed wizytą i opada dopiero po otrzymaniu wyniku. To zjawisko jest na tyle powszechne, że ma swoją nazwę – lęk przed badaniami kontrolnymi. Nie jest to przejaw słabości ani braku zaufania do lekarzy, lecz naturalna konsekwencja tego, że życie osoby chorującej od długiego czasu podzielone jest na odcinki między jednym wynikiem a drugim.
Niepewność trwa długo. Leczenie hematoonkologiczne bywa wieloetapowe i rozciągnięte w czasie. Zakończenie terapii nie zawsze oznacza koniec niepokoju, bywa, że dopiero wtedy, gdy kontakt z zespołem medycznym staje się rzadszy, lęk się nasila. Znika zorganizowana struktura, znika poczucie bycia „pod opieką”, a pojawia się pytanie: co teraz?
Wskutek choroby nowotworowej sygnały wysyłane przez ciało przestają być oczywiste. Na przykład ból głowy zdrowa osoba może interpretować jako skutek niewyspania, natomiast osoba chorująca jest bardziej czujna i może przypisać mu inne znaczenie jak choćby negatywny skutek działania farmakoterapii. Przed chorobą większość sygnałów wysyłanych przez ciało pozostaje niezauważonych. Po diagnozie każdy siniak, każda chwila zmęczenia, każdy stan podgorączkowy jest zauważony i analizowany. To wyuczona czujność, w dużej mierze potrzebna, bo umożliwia szybką reakcję, bywa jednak wyczerpująca, gdy trwa bez przerwy.
Zmiana roli w rodzinie i w pracy. Lęk dotyczy nie tylko zdrowia, lecz też utraty samodzielności, obciążenia bliskich, sytuacji finansowej, powrotu do pracy zawodowej. Bardzo często najsilniejszy niepokój dotyczy nie własnego cierpienia, lecz tego, co stanie się z rodziną.
Izolacja. Hospitalizacja czy rekonwalescencja po leczeniu lub po przeszczepieniu szpiku zmuszają do ograniczenia kontaktów z innymi ludźmi, chociaż właśnie wtedy są one najbardziej potrzebne. Samotność jest jednym z najsilniejszych wzmacniaczy lęku.
Jak lęk wpływa na ciało
Reakcja lękowa to w pierwszej kolejności reakcja fizjologiczna, a dopiero potem intelektualna, czyli fizycznie odczuwamy lęk jeszcze zanim zdamy sobie z tego sprawę. To dlatego tak trudno „przekonać się” do spokoju.
Objawy, które pacjenci najczęściej opisują podczas reakcji lękowej:
- kołatanie serca, uczucie ucisku w klatce piersiowej,
- duszność, wrażenie niepełnego oddechu, „kula w gardle”,
- napięcie karku, barków, szczęki, bóle głowy,
- drżenie rąk, zimne dłonie, potliwość ,
- mdłości, ból brzucha, biegunka lub zaparcia ,
- zawroty głowy,
- wrażenie utraty kontaktu z rzeczywistością, odrealnienie,
- trudność z zaśnięciem, wybudzanie się nad ranem,
- ciągłe zmęczenie mimo odpoczynku.
Przewlekle podwyższony poziom kortyzolu zaburza sen, wpływa na apetyt, obniża odporność, nasila odczuwanie bólu i pogarsza koncentrację.
Jedno zastrzeżenie jest tu szczególnie ważne. Wiele z wymienionych objawów może mieć również przyczynę somatyczną, na przykład niedokrwistość, zaburzenia elektrolitowe, infekcja, skutki uboczne leków. Objawów fizycznych nie należy więc z góry przypisywać „nerwom” i stresującym sytuacjom. Zawsze warto zgłosić je lekarzowi. Dopiero gdy przyczyny medyczne zostaną wykluczone lub wyjaśnione, można spokojnie pracować nad lękowym komponentem objawów. Działa to też w drugą stronę: świadomość, że kołatanie serca ma podłoże lękowe, a nie kardiologiczne, też może zmniejszyć napięcie.
Lęk na poziomie emocji i myśli
Choć warstwa psychiczna lęku bywa mniej zauważalna, jest równie obciążająca.
Typowe jest zamartwianie się – natrętne i trudne do zatrzymania snucie czarnych scenariuszy. Umysł próbuje w ten sposób przygotować się na najgorsze, licząc, że przewidziane nieszczęście będzie mniej bolesne. W praktyce mamy jednak do czynienia z wielokrotnym przeżywaniem tego samego.
Częsta jest katastrofizacja – każdy niejednoznaczny sygnał interpretowany jest w najgorszy możliwy sposób. Parametr nieznacznie odbiegający od normy staje się dowodem nawrotu, a opóźniony telefon z poradni zapowiedzią złej wiadomości.
Emocje, które często temu towarzyszą, czyli drażliwość i wybuchowość, często niesłusznie są odbierane przez bliskich jako złość skierowana do nich. Lęk zużywa nasze zasoby, czyli wewnętrzną siłę i umiejętność radzenia sobie w różnych sytuacjach, dlatego potem brakuje nam cierpliwości.
Bardzo uciążliwe są trudności z koncentracją i pamięcią. Uwaga jest zajęta monitorowaniem zagrożenia, więc na resztę zostaje jej mniej. Osoby leczone często obwiniają się o „głupienie”, podczas gdy jest to typowy efekt przeciążenia, nakładający się dodatkowo na zmęczenie związane z chorobą i terapią.
Pojawia się też poczucie utraty kontroli i u wielu osób, poczucie winy, że się boją, że obciążają rodzinę, że „powinny być silniejsze”. Warto te odczucia kwestionować. Nie istnieje właściwy sposób przeżywania choroby nowotworowej.
Czy lęk jest potrzebny?
Tak i warto to powiedzieć wprost, ponieważ wiele osób postrzega niepokój jako defekt charakteru lub przejaw słabości.
Lęk to system alarmowy. Z punktu widzenia ewolucji służył wykrywaniu niebezpieczeństwa, zanim będą stanowić śmiertelne zagrożenie. Dziś ten sam mechanizm sprawia, że zgłaszamy się do lekarza z niepokojącymi objawami, pilnujemy terminów badań, przyjmujemy leki zgodnie z zaleceniem, dbamy o higienę w okresie obniżonej odporności. Umiarkowany lęk mobilizuje: podnosi czujność, poprawia koncentrację, uruchamia działanie. Warto zadać sobie pytanie „czego się boję i co to mówi o tym, co jest dla mnie ważne”, bo jest ono bardziej przydatne niż próba zagłuszenia niepokoju. Być może szczera odpowiedź wskaże potrzebę konkretnego działania: rozmowę z lekarzem o rokowaniu, uporządkowania spraw formalnych, poproszenia o pomoc. Lęk, który zostaje zamieniony w działanie zwykle słabnie.
Problem zaczyna się wtedy, gdy alarm przestaje się wyłączać albo uruchamia się przy każdym bodźcu. Zbyt silny lęk nie chroni, lecz paraliżuje i czasem prowadzi do odwrotnego skutku: do odwlekania wizyt, unikania rozmów o leczeniu, nie sprawdzania wyników, wycofywania się z kontaktów. Zarówno więc brak lęku, jak i jego nadmiar utrudniają leczenie. Celem nie jest brak lęku, lecz taki jego poziom, przy którym da się funkcjonować. Istotne są cztery kryteria, które pozwalają ocenić swój stan.
Moment pojawienia się lęku. Nasilenie lęku przed wizytą, przed odbiorem wyniku czy rozpoczęciem nowego etapu leczenia jest naturalne i mija w ciągu kilku dni. Niepokojący jest lęk, który utrzymuje się przez większość dni w ciągu kilku tygodni, niezależnie od procesu leczenia.
Nasilenie. Naturalny lęk pozwala od siebie odpocząć: podczas rozmowy, filmu, spaceru, śmiechu. Niepokojący jest lęk, który nigdy nie ustępuje i stale towarzyszy.
Wpływ na życie codzienne. To najważniejsze kryterium. Jeśli lęk nie pozwala spać, jeść, wyjść z domu, spotykać się z innymi, realizować obowiązki, przestaje być tłem, a staje się odrębnym problemem.
Unikanie spraw, które budzą lęk. Sygnał najbardziej wymagający uwagi. Gdy lęk zaczyna kierować naszymi decyzjami związanymi z kwestiami medycznymi i sprawia, że przekładamy badania, nie sprawdzamy wyników, unikamy rozmowy z lekarzem, zagraża bezpośrednio leczeniu i wymaga zgłoszenia się po pomoc.
Psycholog czy psychiatra?
To pytanie pojawia się bardzo często i bywa źródłem niepotrzebnej zwłoki.
Psycholog (w onkologii psychoonkolog) stosuje w pracy z pacjentem różne metody: rozmowę, techniki terapeutyczne, naukę konkretnych umiejętności samodzielnego radzenia sobie z problemem. Psycholog nie przepisuje leków. Warto zgłosić się do tego specjalisty, gdy lęk jest obciążający, ale nie wpływa na podstawowe sprawy, gdy potrzebna jest rozmowa o chorobie, wsparcie w oczekiwaniu na wyniki, pomoc w komunikacji z rodziną, nauka technik regulacji napięcia. Do psychologa nie potrzeba skierowania, można zgłosić się przez poradnię lub przychodnię z kontraktem NFZ, wyszukując na stronie pacjent.gov. Tak samo działa to dla osób chorujących onkologicznie, o wsparcie można dopytać też w ośrodku hematologicznym, który prowadzi leczenie.
W wielu ośrodkach hematologicznych psycholog jest częścią zespołu, więc warto o to zapytać na oddziale lub w poradni.
Psychiatra jest lekarzem. Diagnozuje i może włączyć leczenie farmakologiczne. Psychiatra dobiera leczenie z uwzględnieniem terapii onkologicznej i możliwych interakcji, dlatego tak ważne jest, by miał pełną informację o przyjmowanych lekach. Konsultacja psychiatryczna jest wskazana wtedy, gdy występują nasilone objawy: przy bezsenności utrzymującej się mimo prób jej poprawy, przy napadach paniki, przy objawach depresji, przy lęku uniemożliwiającym codzienne funkcjonowanie, przy myślach rezygnacyjnych, gdy pacjent rozważa rezygnację z dalszego leczenia, odczuwa utratę sensu życia, brakuje mu chęci i sił do dalszego życia. Do psychiatry również nie jest potrzebne skierowanie, w razie potrzeby najlepiej porozmawiać o takiej możliwości z lekarzem prowadzącym lub w ośrodku, który prowadzi leczenie.
Te dwie ścieżki terapeutyczne ze sobą nie konkurują. Bardzo często najskuteczniejsze jest połączenie: leki obniżają nasilenie objawów do takiego poziomu, przy którym praca psychologiczna staje się możliwa.
Ważne sygnały, czyli kiedy potrzebna jest pomoc:
- lęk utrzymujący się przez większość dni od co najmniej dwóch–trzech tygodni,
- bezsenność trwająca dłużej niż dwa tygodnie: trudności z zaśnięciem, wybudzanie się w nocy lub nad ranem,
- napady paniki, nagłe fale silnego lęku połączone z kołataniem serca, dusznością, drętwieniem kończyn, poczuciem odrealnienia lub lękiem przed śmiercią,
- unikanie badań, wizyt, sprawdzania wyników,
- utrata zainteresowania otoczeniem, także tym, co dawniej sprawiało przyjemność,
- utrzymujący się smutek, płaczliwość, poczucie beznadziei,
- wyraźna utrata apetytu oraz spadek masy ciała niewyjaśnione chorobą lub leczeniem,
- narastające trudności z koncentracją,
- wycofanie się z kontaktów z bliskimi, zamknięcie się w domu,
- sięganie po alkohol, leki nasenne lub uspokajające bez konsultacji z lekarzem,
- poczucie, że życie straciło sens, że bliskim byłoby lżej bez nas, myśli o śmierci lub o rezygnacji z leczenia.
Ostatni punkt wymaga natychmiastowej reakcji. Myśli o rezygnacji z leczenia i o odebraniu sobie życia nie są powodem do wstydu, to objaw, który można leczyć. Należy jak najszybciej powiedzieć o tym lekarzowi prowadzącemu, psychologowi lub psychiatrze, bez czekania na kolejną wizytę.
Codzienne działania, czyli jak radzić sobie z lękiem?
Te trzy obszary mają udokumentowany wpływ na poziom lęku i są w zasięgu każdego z nas.
Aktywność fizyczna t o j eden z najskuteczniejszych sposobów obniżania napięcia. Ruch zużywa energię zmobilizowaną przez reakcję stresową, obniża poziom kortyzolu, poprawia jakość snu i przywraca poczucie sprawczości. Nie chodzi o intensywny wysiłek. Krótki spacer, delikatne rozciąganie, kilka minut prostych ćwiczeń w mieszkaniu – to wystarczy, by uruchomić pożądany efekt. Rodzaj i intensywność aktywności fizycznej należy uzgodnić z lekarzem prowadzącym. Jednak niemal zawsze, nawet w łóżku szpitalnym, można dobrać pacjentowi bezpieczną formę ruchu
Bezsenność i lęk wzajemnie się napędzają. Lęk utrudnia zasypianie, a niedobór snu obniża odporność na stres. Przerwanie tego cyklu to jeden z najskuteczniejszych działań w trosce o spokój. Warto zadbać o dobry sen i pilnować tego, aby kłaść się spać i wstawać o stałych porach, ograniczyć korzystanie z urządzeń elektronicznych na godzinę przed snem, nie czytać wieczorem o chorobie, spać w wywietrzonym i ciemnym pokoju, unikać kofeiny po południu. Jeśli sen przez dwadzieścia minut nie przychodzi, lepiej wstać niż leżeć i walczyć ze sobą – łóżko nie powinno kojarzyć się z bezsennością. Przy przewlekłych trudnościach ze snem konieczna jest konsultacja medyczna, ponieważ bezsenność nasila lęk i obniża nastrój.
Relacje z innymi. Obecność drugiej osoby, rozmowa oraz kontakt fizyczny uspokajają w sposób, którego nie da się w pełni osiągnąć samemu. Lęk często popycha do wycofania się i izolacji, to jedna z jego najbardziej szkodliwych konsekwencji. Warto świadomie przeciwstawiać się temu impulsowi i utrzymywać kontakt telefoniczny z bliskimi, gdy brakuje energii na spotkanie, mówić wprost, jakiej pomocy się potrzebuje lub rozważyć dołączenie do grupy wsparcia. Rozmowa z kimś, kto przeszedł przez podobne doświadczenie choroby i leczenia, daje coś, czego nie zapewni żadna inna relacja– poczucie, że nie jest się samemu i że to, czego się doświadcza, nie jest czymś odosobnionym ani niezrozumiałym.
Warto obserwować swoje emocje
Lęk towarzyszący chorobie hematoonkologicznej nie jest oznaką słabości, to naturalna reakcja na sytuację, która obiektywnie zagraża zdrowiu i życiu. W tym sensie świadczy o prawidłowo działającym systemie ostrzegania, a nie o jego awarii. Nie trzeba się wstydzić lęku ani udowadniać otoczeniu, że „dobrze się wszystko znosi”. Warto natomiast obserwować swoje odczucia, by dostrzec moment, kiedy lęk przestaje być pomocny, a zaczyna szkodzić: kiedy odbiera sen, prowadzi do wycofania się z kontaktów z innymi, zaczyna wpływać na decyzje dotyczące leczenia. W tych sytuacjach specjalistyczna pomoc nie jest luksusem ani oznaką porażki, lecz jednym ze sposobów dbania o siebie i swoje zdrowie.
Ćwiczenia do wykonywania w domu
Poniższe techniki nie zastępują pomocy specjalisty, ale skutecznie obniżają codzienne napięcie. Kluczowa jest regularność – stosowane profilaktycznie, jeszcze zanim wystąpi kryzys, przynoszą najlepsze rezultaty.
1. „Czas na zmartwienia” (15 minut dziennie)
Ćwiczenie przeznaczone dla osób, u których myśli o chorobie powracają przez cały dzień. Celem tej techniki nie jest zakaz czy stłumienie w sobie martwienia się, ponieważ próby tłumienia myśli zwykle je nasilają, lecz umieszczenie go w wyznaczonych ramach.
Wykonanie: wybieramy stałą porę dnia i określony przedział czasowy, na przykład 15 minut o godzinie 18.00. Ważne, żeby nie wykonywać tego ćwiczenia tuż przed snem. W wyznaczonym czasie pozwalamy sobie na zmartwienia notujemy obawy, rozważamy różne scenariusze, wracamy do trudnych myśli. Po upływie 15 minut zamykamy zeszyt i wracamy do zwykłych zajęć. Jeśli w innym momencie, poza tymi 15 minutami pojawia się zmartwienie, zapisujemy je jednym zdaniem na kartce lub w telefonie i mówimy sobie: „zajmę się tym o osiemnastej”. Następnie wracamy do przerwanej czynności.
Uwagi: pierwsze dni mogą być trudne i odłożenie zmartwień na później nie zawsze się udaje – to normalne. Efekty pojawiają się zwykle po jednym–dwóch tygodniach regularnych ćwiczeń. Wiele osób zauważa, że gdy nadchodzi wyznaczona godzina, część zanotowanych obaw traci znaczenie. Ćwiczenie nie dotyczy sytuacji, które wymagają pilnej reakcji: niepokojący objaw taki jak nagłe duszności, trudności z oddychaniem, coś co może bezpośrednio zagrażać zdrowiu i życiu, zgłaszamy lekarzowi od razu, nie czekamy do osiemnastej.
Zapiski wykonane podczas tego ćwiczenia są też bardzo pomocne podczas pierwszej wizyty u psychologa lub psychiatry, ponieważ pozwalają precyzyjnie opisać objawy, bez polegania na pamięci, która bywa zawodna.
2. Uziemienie 5–4–3–2–1 (3–5 minut)
Technika pomocna w sytuacji silnego napięcia, na przykład podczas nagłego napadu lęku lub odczuwania natłoku myśli w poczekalni. Ćwiczenie polega na skierowaniu uwagi na informacje wysyłane przez nasze zmysły, dzięki czemu łatwiej wrócić do tego, co dzieje się tu i teraz.
Wykonanie: ćwiczenie można wykonywać w dowolnej pozycji i w dowolnym miejscu, także w szpitalu. W myślach mówimy do siebie i po kolei wymieniamy: „pięć rzeczy, które widzę, cztery, które słyszę, trzy, których dotykam, dwa zapachy, które czuję i jeden smak. Przy każdej wymienionej rzeczy trzeba się zatrzymać i dostrzec j eden szczegół – kolor, kształt, ruch, temperaturę, itp. Właśnie skupienie się na tych szczegółach zajmuje naszą uwagę i odwraca ją od natrętnych myśli.
Uwagi: warto przećwiczyć tę technikę wcześniej, w spokojnych warunkach, bo w chwili silnego lęku trudno przypomnieć sobie sposób wykonania nowego ćwiczenia. Całą sekwencję można powtórzyć dwa lub trzy razy. Jeśli korzystanie z któregoś ze zmysłów nie jest możliwe, można go pominąć i poświęcić więcej uwagi pozostałych. Uziemienie pomaga doraźnie, dlatego najlepiej łączyć je z technikami stosowanymi regularnie.
Artykuł pochodzi z publikacji pt. „O życiu z chorobą krwi. HemaInfo” dostępnej na heyzine.com przygotowanej przez Fundację Carita.
