Jak zatem ćwiczyć, aby ograniczyć ryzyko krwawienia?
Czy osoby z hemofilią mogą chodzić na siłownię?
Hemofilia jest chorobą, w której z powodu niedoboru lub nieprawidłowego działania czynnika krzepnięcia VIII (hemofilia A) albo IX (hemofilia B) dochodzi do zaburzeń krzepnięcia krwi. Jednym z jej charakterystycznych objawów są krwawienia do stawów i mięśni, które mogą prowadzić do uszkodzenia narządu ruchu.
Z tego powodu przez wiele lat osobom z hemofilią zalecano ograniczanie aktywności fizycznej. Obecnie podejście jest już zupełnie inne. Zgodnie z wytycznymi World Federation of Hemophilia (WFH) regularny ruch stanowi istotny element opieki nad pacjentami z hemofilią. Szczególne znaczenie mają ćwiczenia wzmacniające mięśnie, poprawiające koordynację, sprawność fizyczną i wspierające zdrowie kości.
Dotyczy to również treningu oporowego, czyli ćwiczeń, w których mięśnie pracują przeciwko określonemu obciążeniu. Można do nich zaliczyć trening z wykorzystaniem masy własnego ciała, gum oporowych, hantli czy urządzeń dostępnych na siłowni.
Sama diagnoza hemofilii nie wyklucza więc treningu siłowego. Należy jednak pamiętać, że możliwość wykonywania ćwiczeń nie jest jednak równoznaczna z brakiem ryzyka. To, jaki trening będzie odpowiedni, zależy m.in. od ciężkości choroby, stanu stawów, wcześniejszych krwawień i skuteczności leczenia profilaktycznego.
Jakie korzyści może przynieść trening siłowy?
Regularne ćwiczenia pomagają utrzymać siłę mięśniową, która odgrywa ważną rolę w codziennym funkcjonowaniu. Odpowiednio rozwinięte mięśnie wspierają stabilizację stawów, natomiast osłabienie mięśni i ograniczenie ruchomości mogą dodatkowo utrudniać poruszanie się osobom z uszkodzeniami stawów. Świadczy o tym m.in. historia Michała, hemofilika, który dzięki rozsądnym ćwiczeniom na siłowni, utrzymał sprawność swoich rąk, a także poprawił komfort psychiczny.
Korzyści z treningu oporowego potwierdzają badania naukowe. W przeglądzie systematycznym i metaanalizie opublikowanych w 2024 roku w czasopiśmie „Haemophilia” oceniono wyniki siedmiu badań dotyczących treningu siłowego u dorosłych z hemofilią. Wykazano, że ćwiczenia oporowe mogą poprawiać siłę mięśni prostujących kolano i łokieć. Korzystne efekty obserwowano zarówno w przypadku treningu z gumami oporowymi, jak i ćwiczeń z wykorzystaniem urządzeń treningowych oraz ćwiczeń izometrycznych, polegających na napinaniu mięśni bez wykonywania ruchu w stawie.
Wyniki te wskazują, że wzmacnianie mięśni może być wartościowym elementem aktywności fizycznej osób z hemofilią. Mimo to, poprawa siły mięśniowej nie oznacza automatycznie, iż każdy sposób jej rozwijania będzie równie bezpieczny. Badania potwierdzające korzyści z treningu oporowego nie dostarczają wystarczających danych, aby określić jeden bezpieczny poziom obciążenia lub intensywności ćwiczeń dla wszystkich pacjentów.
Czy każde ćwiczenie na siłowni jest bezpieczne?
Krótko mówiąc: nie. W przypadku hemofilii szczególne znaczenie ma nie tylko sam rodzaj ćwiczenia, lecz także sposób jego wykonywania, wielkość obciążenia i indywidualna sytuacja zdrowotna pacjenta. W badaniach dotyczących treningu oporowego u osób z hemofilią wykorzystywano różne formy aktywności, w tym:
-
ćwiczenia z gumami i taśmami oporowymi,
-
ćwiczenia z wykorzystaniem masy własnego ciała,
-
trening na urządzeniach siłowych,
-
ćwiczenia z wolnymi ciężarami,
-
ćwiczenia izometryczne, polegające na napinaniu określonych grup mięśni.
Przegląd systematyczny Wagner i współpracowników, opublikowany w 2020 roku, obejmował 14 badań dotyczących wpływu ćwiczeń oporowych na siłę mięśniową i bezpieczeństwo osób z hemofilią. Autorzy wskazali, że trening oporowy może być bezpieczny, jeżeli jest odpowiednio nadzorowany, indywidualnie dostosowany do pacjenta i prowadzony przy właściwym zabezpieczeniu przeciwkrwotocznym.
To istotne rozróżnienie: wyniki przeglądu nie oznaczają, że dowolny trening siłowy, prowadzony bez nadzoru i z dowolnym obciążeniem, jest bezpieczny dla osoby z hemofilią. Badania obejmowały określone programy ćwiczeń, dlatego nie można na ich podstawie formułować ogólnych zaleceń dotyczących np. podnoszenia maksymalnych ciężarów czy intensywnego treningu kulturystycznego.
Nie ma również wystarczających podstaw naukowych, aby wskazać jeden rodzaj sprzętu jako najbezpieczniejszy dla wszystkich osób z hemofilią. Samo korzystanie z maszyn treningowych zamiast wolnych ciężarów nie gwarantuje bezpieczeństwa.
Jak rozpocząć trening i zadbać o bezpieczeństwo?
Przed rozpoczęciem regularnych ćwiczeń na siłowni warto omówić plan aktywności z lekarzem prowadzącym oraz fizjoterapeutą mającym doświadczenie w pracy z pacjentami z hemofilią.
Specjalista może ocenić stan stawów, siłę mięśniową, zakres ruchomości i ewentualne ograniczenia wynikające z wcześniejszych krwawień. Jest to szczególnie istotne w przypadku osób z artropatią hemofilową, czyli uszkodzeniem stawów związanym z nawracającymi krwawieniami.
Przy rozpoczynaniu treningów należy zwrócić uwagę na kilka podstawowych zasad:
-
Stopniowo zwiększać obciążenie. Trening powinien być dostosowany do aktualnych możliwości organizmu, bez rozpoczynania od maksymalnych ciężarów.
-
Dbać o prawidłową technikę. Ćwiczenia należy wykonywać w sposób kontrolowany, unikając ruchów powodujących przeciążenie lub uraz.
-
Uwzględniać stan stawów. W przypadku bólu, ograniczonej ruchomości lub przebytych krwawień konieczna może być modyfikacja ćwiczeń.
-
Obserwować reakcję organizmu. Nowe dolegliwości pojawiające się podczas aktywności lub po jej zakończeniu wymagają uwagi.
-
Przestrzegać ustalonego planu leczenia. Aktywność fizyczna powinna być odpowiednio uwzględniona w postępowaniu profilaktycznym.
Nie istnieje jeden uniwersalny plan treningowy dla wszystkich osób z hemofilią. Dotyczy to zarówno wyboru ćwiczeń, jak i liczby powtórzeń, wielkości obciążenia czy częstotliwości treningów.
W przeglądzie naukowym opublikowanym w 2026 roku, obejmującym 36 źródeł dotyczących programów ćwiczeń u osób z hemofilią, najczęściej opisywano trening prowadzony trzy razy w tygodniu. Nie oznacza to jednak, że taka częstotliwość będzie odpowiednia dla każdego pacjenta.
Autorzy przeglądu podkreślają, że nadal brakuje jednego, uznanego za optymalny schematu ćwiczeń dla osób z hemofilią. Dlatego częstotliwość i intensywność treningów należy dobierać indywidualnie, zamiast bezpośrednio kopiować programy stosowane w badaniach naukowych.
Czy rodzaj leczenia hemofilii wpływa na możliwości treningowe?
Tak. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na bezpieczeństwo aktywności fizycznej jest stopień zabezpieczenia pacjenta przed krwawieniami.
Współczesna profilaktyka hemofilii może obejmować regularne podawanie koncentratów czynników krzepnięcia lub leczenie niefaktorowe, na przykład emicizumabem u pacjentów z hemofilią A. Celem profilaktyki jest ograniczenie liczby krwawień, w tym krwawień do stawów i mięśni. Skuteczne leczenie profilaktyczne może ułatwiać podejmowanie aktywności fizycznej. Trzeba jednak pamiętać, że nawet podczas profilaktyki może dojść do krwawienia, zwłaszcza w związku z urazem.
U pacjentów otrzymujących koncentraty czynników krzepnięcia istotne może być również odpowiednie zaplanowanie aktywności względem podawania leku. Zależy to od indywidualnego schematu leczenia i rodzaju preparatu. Dlatego zamiar rozpoczęcia treningu siłowego lub zwiększenia jego intensywności warto omówić z ośrodkiem leczenia hemofilii. Nie należy samodzielnie zmieniać dawkowania ani częstotliwości podawania leków w związku z planowanymi ćwiczeniami.
Kiedy należy przerwać trening?
Podczas aktywności fizycznej szczególnie ważna jest umiejętność rozpoznawania objawów, które mogą wskazywać na krwawienie do stawu lub mięśnia.
Trening należy odłożyć również w przypadku aktywnego krwawienia lub świeżego urazu. Powrót do ćwiczeń po krwawieniu powinien być stopniowy i uwzględniać zalecenia lekarza oraz fizjoterapeuty.
Hemofilia nie musi oznaczać rezygnacji z siłowni. Dostępne badania wskazują, że odpowiednio zaplanowany trening oporowy może poprawiać siłę mięśniową i sprawność fizyczną. Dowody te dotyczą jednak przede wszystkim określonych, odpowiednio dobranych i nadzorowanych programów ćwiczeń, a nie dowolnego treningu siłowego. Nie pozwalają również wskazać jednego bezpiecznego obciążenia ani intensywności odpowiednich dla wszystkich osób z hemofilią. Dlatego podstawą treningu powinny być indywidualna ocena stanu zdrowia, właściwe zabezpieczenie przeciwkrwotoczne i stopniowe dostosowywanie ćwiczeń do możliwości pacjenta.
Bibliografia:
