Badanie PET/CT i medycyna nuklearna – dlaczego czas diagnostyki ma znaczenie?

Najważniejsze informacje

PET/CT pokazuje zarówno budowę tkanek, jak i aktywność zachodzących w nich procesów.
Wynik może wpłynąć na rozpoznanie, wybór leczenia oraz ocenę jego skuteczności.
Odpowiednie przygotowanie pomaga uzyskać wynik, który będzie możliwie miarodajny.
Zbyt późno wykonane badanie może nie dostarczyć potrzebnych informacji w momencie podejmowania decyzji o leczeniu.
Dokładne zalecenia dotyczące przygotowania należy uzyskać w pracowni wykonującej PET/CT.

Czym zajmuje się medycyna nuklearna?

Medycyna nuklearna pozwala zajrzeć nie tylko w budowę narządów, ale również w procesy zachodzące w organizmie. Wykorzystuje specjalne substancje nazywane radiofarmaceutykami. Po ich podaniu aparatura rejestruje, w jaki sposób przemieszczają się i gromadzą w poszczególnych tkankach. Dzięki temu można obserwować między innymi aktywność komórek, przepływ krwi oraz funkcjonowanie wybranych narządów.

Jednym z najczęściej stosowanych badań jest pozytonowa tomografia emisyjna połączona z tomografią komputerową, czyli PET/CT. Część PET pokazuje aktywność procesów zachodzących w tkankach, natomiast tomografia komputerowa pomaga dokładnie ustalić położenie wykrytej zmiany. Połączenie obu obrazów pozwala lekarzowi ocenić zarówno to, gdzie znajduje się nieprawidłowość, jak i w jaki sposób zachowuje się dana tkanka.

Znaczenie medycyny nuklearnej w ocenie procesów zachodzących w organizmie wyjaśnia prof. dr hab. n. med. Leszek Królicki z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, konsultant krajowy w dziedzinie medycyny nuklearnej:

„Medycyna nuklearna, w odróżnieniu od tomografii komputerowej, od rezonansu magnetycznego, nawet od ultrasonografii, przedstawia zaburzenia czynnościowe. Przedstawia przepływ krwi, czynność układów receptorowych, mechanizmów transportujących i ten element stanowi bardzo ważny wkład w to, by wybrać właściwą metodę leczenia”.

W jaki sposób PET/CT może wpływać na leczenie?

PET/CT znajduje zastosowanie na różnych etapach diagnostyki i terapii. Może uzupełnić wcześniejsze badania, pomóc w potwierdzeniu rozpoznania oraz dokładniej określić zaawansowanie choroby. Pokazuje również, czy nieprawidłowe zmiany występują w innych częściach organizmu, a w niektórych sytuacjach pomaga odnaleźć miejsce, w którym choroba się rozpoczęła.

Wynik badania może być potrzebny także podczas oceny skuteczności zastosowanej terapii lub poszukiwania cech nawrotu choroby. W onkologii bywa istotny przy podejmowaniu decyzji dotyczących operacji, radioterapii lub leczenia farmakologicznego. W hematologii PET/CT stanowi ważny element diagnostyki i monitorowania między innymi chłoniaków oraz szpiczaka plazmocytowego.

Medycyna nuklearna coraz częściej łączy również diagnostykę z leczeniem. Takie podejście określa się jako teranostykę. Najpierw lekarze sprawdzają, czy komórki chorobowe mają określoną cechę, która może stać się celem terapii. Następnie tę samą cechę można wykorzystać podczas kwalifikowania pacjenta do odpowiednio dobranego leczenia.

Kiedy wykonuje się PET/CT?

PET/CT nie jest badaniem przesiewowym i nie wykonuje się go rutynowo u każdego pacjenta. Lekarz zleca je w określonych sytuacjach, gdy uzyskany obraz może pomóc w podjęciu dalszych decyzji. W styczniu 2026 roku rozszerzono w Polsce wskazania do refundowanych badań PET/CT. Objęły one nowe zastosowania między innymi w diagnostyce raka prostaty, guzów neuroendokrynnych, raka szyjki macicy, raka endometrium, nadczynności przytarczyc oraz wybranych zakażeń i stanów zapalnych.

W zależności od podejrzewanej choroby stosuje się różne radiofarmaceutyki. Badania wykonywane przy użyciu tego samego rodzaju urządzenia mogą służyć ocenie odmiennych procesów zachodzących w organizmie. Eksperci zwracają uwagę, że wskazania do PET/CT powinny być regularnie aktualizowane wraz z rozwojem wiedzy medycznej. Niektóre zastosowania tej metody nadal nie są objęte refundacją lub pozostają dostępne wyłącznie dla określonych grup pacjentów.

Jak przebiega badanie PET/CT?

Przed rozpoczęciem badania pacjent otrzymuje dożylnie odpowiedni radiofarmaceutyk. Następnie odpoczywa przez określony czas w spokojnym pomieszczeniu, aby substancja mogła rozmieścić się w organizmie. W przypadku PET/CT z użyciem FDG oczekiwanie trwa zazwyczaj około godziny, choć może być inne w zależności od rodzaju zastosowanego znacznika.

Samo badanie odbywa się na leżąco. Stół, na którym znajduje się pacjent, powoli przesuwa się przez aparat przypominający tomograf komputerowy. W zależności od obrazowanego obszaru może być konieczne ułożenie rąk nad głową. W trakcie skanowania należy spokojnie oddychać i pozostawać nieruchomo, ponieważ ruch może wpłynąć na jakość uzyskanych obrazów.

Cała wizyta może trwać około trzech godzin, choć samo skanowanie zwykle zajmuje około 15 minut. Dokładny czas zależy od zastosowanego radiofarmaceutyku, zakresu badania oraz organizacji pracy placówki.

Jak przygotować się do PET/CT?

Odpowiednie przygotowanie pomaga ograniczyć czynniki, które mogłyby utrudnić ocenę obrazów. Znaczenie mają między innymi poziom glukozy we krwi, aktywność mięśni oraz wysiłek fizyczny podejmowany przed badaniem. Zalecenia mogą różnić się w zależności od radiofarmaceutyku, dlatego należy stosować się przede wszystkim do instrukcji otrzymanych z pracowni. Przed badaniem z użyciem FDG pacjent może otrzymać zalecenie, aby:

przez około sześć godzin nie jeść i pić wyłącznie czystą, niegazowaną wodę,
w dniu poprzedzającym badanie ograniczyć słodycze, słodkie napoje oraz produkty zawierające dużo węglowodanów,
przez co najmniej dobę unikać intensywnego wysiłku fizycznego,
nie żuć gumy, nie ssać cukierków i nie palić papierosów,
przyjść w ciepłym i luźnym ubraniu, najlepiej bez metalowych elementów,
zdjąć biżuterię oraz inne przedmioty mogące utrudniać wykonanie badania.

Przepisanych leków nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać godzin ich przyjmowania. Wszelkie modyfikacje trzeba wcześniej uzgodnić z personelem pracowni lub lekarzem kierującym.

O czym należy poinformować personel?

Przed badaniem warto dokładnie opowiedzieć personelowi o swoim stanie zdrowia, przyjmowanych lekach i niedawno przebytym leczeniu. Informacje te mogą wpływać zarówno na sposób przygotowania, jak i późniejszą interpretację wyniku. Szczególnie ważne jest zgłoszenie:

cukrzycy oraz przyjmowania insuliny lub innych leków przeciwcukrzycowych,
ciąży, możliwości ciąży lub karmienia piersią,
niedawnej chemioterapii, radioterapii lub leczenia steroidami,
przebytych operacji, biopsji, urazów i badań endoskopowych,
trwających zakażeń i stanów zapalnych,
chorób układowych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów,
obecności implantów.

U pacjentów z cukrzycą przygotowanie do PET/CT wymaga indywidualnego zaplanowania. Dotyczy to przede wszystkim pory przyjęcia insuliny oraz kontroli poziomu glukozy. Zbyt wysokie stężenie cukru we krwi może utrudnić wykonanie badania albo wpłynąć na czytelność jego wyniku.

PET/CT nie wykonuje się rutynowo u kobiet w ciąży. Jeżeli pacjentka karmi piersią, może być konieczna czasowa przerwa w karmieniu. Dokładne zalecenia zależą od rodzaju zastosowanego radiofarmaceutyku i powinny zostać przekazane przez personel placówki.

Co zabrać ze sobą na badanie?

Dokumentacja medyczna pozwala lekarzowi spojrzeć na aktualny obraz w kontekście całego przebiegu choroby. Ułatwia również porównanie nowych wyników z wcześniejszymi badaniami. Na wizytę warto zabrać:

skierowanie i dokument tożsamości,
karty informacyjne z leczenia szpitalnego,
wynik badania histopatologicznego,
wcześniejsze wyniki tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego, ultrasonografii i PET/CT,
elektroniczne zapisy badań obrazowych, jeżeli zostały wydane na płycie lub innym nośniku,
listę przyjmowanych leków,
wodę do picia, jeśli zaleciła to pracownia.

Dlaczego termin badania ma tak duże znaczenie?

Wynik PET/CT często jest potrzebny przed rozpoczęciem kolejnego etapu terapii. Jeżeli pacjent czeka na badanie przez wiele tygodni lub miesięcy, obraz choroby może się w tym czasie zmienić, a wcześniejszy plan postępowania może wymagać ponownej oceny. Przykładem jest rak płuca. Postęp choroby w okresie oczekiwania może sprawić, że pacjent nie będzie już mógł skorzystać z operacji lub innej metody leczenia nastawionej na usunięcie nowotworu.

Czas ma szczególne znaczenie także w hematologii. PET/CT wykonane poza zaplanowanym momentem terapii może nie dostarczyć informacji potrzebnych do podjęcia decyzji o dalszym leczeniu.

„Jeżeli wynik przyjdzie za późno, to w zasadzie nie jesteśmy w stanie już go racjonalnie wykorzystać. Jeżeli badanie jest wykonane zbyt późno, jest wykonane bezsensownie” – podkreśla prof. dr hab. n. med. Tomasz Wróbel, kierownik Kliniki Hematologii, Terapii Komórkowych i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Samo otrzymanie skierowania nie rozwiązuje więc problemu. Termin PET/CT powinien odpowiadać etapowi diagnostyki i leczenia, na którym wynik może rzeczywiście wpłynąć na dalsze postępowanie.

Dlaczego dostęp do PET/CT jest nierówny?

Rozszerzenie wskazań umożliwiło skierowanie na PET/CT większej liczby pacjentów. Nie zawsze szło jednak w parze z odpowiednim zwiększeniem finansowania oraz możliwości poszczególnych pracowni. W części placówek liczba osób kwalifikujących się do badania przewyższa liczbę dostępnych terminów. W rezultacie powstają kolejki, a czas oczekiwania może różnić się w zależności od regionu.

Pacjenci często sami szukają ośrodka, który może wykonać badanie wcześniej, czasem w innym mieście lub województwie. Organizacje pacjenckie podkreślają, że ciężar organizowania kolejnych etapów diagnostyki nie powinien spoczywać wyłącznie na osobie chorej. Pacjent potrzebuje jasnej informacji i wsparcia w znalezieniu placówki w terminie odpowiadającym planowi leczenia.

Co należy zrobić po badaniu PET/CT?

Po zakończeniu badania:

skorzystaj z toalety jeszcze przed opuszczeniem pracowni,
pij większą ilość płynów, o ile lekarz nie zalecił ich ograniczenia – pomaga to usunąć radiofarmaceutyk z organizmu wraz z moczem,
często i dokładnie myj ręce,
w dniu badania ogranicz długi i bliski kontakt z małymi dziećmi oraz kobietami w ciąży,
stosuj się do zaleceń dotyczących czasu zachowania środków ostrożności, ponieważ mogą one zależeć od użytego znacznika,
po badaniu możesz zazwyczaj wrócić do jedzenia i picia,
przed prowadzeniem samochodu oceń swoje samopoczucie i uwzględnij dodatkowe zalecenia przekazane przez personel placówki.

Podany radiofarmaceutyk nie powinien wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów, jednak najważniejsze są indywidualne instrukcje otrzymane po badaniu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy PET/CT jest badaniem przesiewowym?

Nie. PET/CT wykonuje się w określonych sytuacjach, gdy wynik może wpłynąć na rozpoznanie, ocenę zaawansowania choroby lub wybór leczenia.

Czy PET/CT i tomografia komputerowa to to samo?

Nie. PET pokazuje przede wszystkim aktywność procesów zachodzących w organizmie, natomiast tomografia komputerowa przedstawia budowę narządów i tkanek. W badaniu PET/CT oba rodzaje obrazowania są ze sobą połączone.

Czy badanie PET/CT boli?

Samo skanowanie jest bezbolesne. Krótkotrwały dyskomfort może wiązać się z wkłuciem dożylnym oraz koniecznością pozostawania nieruchomo przez czas wykonywania obrazów.

Ile trwa PET/CT?

Cała wizyta może trwać około kilku godzin. Obejmuje przygotowanie, podanie radiofarmaceutyku, czas potrzebny na jego rozmieszczenie się w organizmie oraz skanowanie. Samo obrazowanie trwa zazwyczaj znacznie krócej.

Czy można przyjąć leki przed badaniem?

Leków nie należy odstawiać samodzielnie. Sposób ich przyjmowania trzeba wcześniej ustalić z personelem pracowni, szczególnie w przypadku insuliny i innych leków przeciwcukrzycowych.

Czy PET/CT wykonuje się przy chłoniakach?

Tak. Badanie może służyć do określenia zaawansowania chłoniaka oraz oceny odpowiedzi na leczenie. O potrzebie i terminie wykonania PET/CT decyduje hematolog.

Czy po badaniu można prowadzić samochód?

Podany radiofarmaceutyk nie powinien wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów. Przed podróżą należy jednak uwzględnić samopoczucie i zalecenia przekazane przez personel placówki.

Co zrobić, gdy termin badania jest bardzo odległy?

Warto skontaktować się z lekarzem kierującym lub koordynatorem leczenia. Należy ustalić, czy czas oczekiwania może wpłynąć na plan terapii i czy badanie można wykonać wcześniej w innej placówce.

Bibliografia: