Ostre białaczki. Objawy, przyczyny i najważniejsze informacje

Najważniejsze informacje

Ostra białaczka rozwija się w ciągu kilku tygodni lub nawet dni, wywołując objawy wynikające z niewydolności szpiku kostnego.
Wyróżnia się dwie główne grupy ostrych białaczek: szpikowe i limfoblastyczne.
Objawy kliniczne to najczęściej skutki niedokrwistości, małopłytkowości oraz neutropenii, takie jak osłabienie, krwawienia i podatność na infekcje.
U większości pacjentów nie można jednoznacznie określić czynnika, który wywołał chorobę, jednak znane są określone czynniki środowiskowe, genetyczne i medyczne zwiększające ryzyko jej rozwoju.

Czy objawy ostrych białaczek pojawiają się nagle?

Tak. Nazwa „ostra” bezpośrednio wskazuje na to, że do rozwoju tej choroby dochodzi w sposób nagły, najczęściej w ciągu zaledwie kilku tygodni lub dni. Schorzenie postępuje szybko, dlatego w przypadku niepokojących objawów ważny jest pilny kontakt z lekarzem i wykonanie zaleconej diagnostyki.

Jak ostre białaczki rozwijają się w szpiku kostnym?

Aby zrozumieć istotę ostrej białaczki, należy przyjrzeć się pracy szpiku kostnego – tkanki znajdującej się wewnątrz kości (u dorosłych głównie w kościach płaskich: mostku, żebrach, kościach miednicy, łopatkach, czaszce i trzonach kręgów). Szpik, posiadający specyficzne rusztowanie zwane zrębem, jest miejscem produkcji trzech głównych grup komórek krwi, które powstają z pierwotnych komórek macierzystych:

krwinek czerwonych (erytrocytów) – odpowiedzialnych za przenoszenie tlenu;
płytek krwi (trombocytów) – odpowiedzialnych za proces krzepnięcia;
krwinek białych (leukocytów) – odpowiedzialnych ogólnie za odporność (w tym neutrofili walczących z bakteriami i grzybami oraz limfocytów zwalczających wirusy i regulujących układ odpornościowy).

W warunkach prawidłowych komórki dojrzewają w szpiku i po osiągnięciu pełnej dojrzałości przechodzą do krwi obwodowej. W ostrej białaczce proces ten zostaje zablokowany. Komórki blastyczne (blasty), czyli nieprawidłowe i niedojrzałe krwinki białe, przestają dojrzewać i jednocześnie zaczynają się intensywnie mnożyć.

Naciekanie szpiku przez blasty powoduje wypieranie i zajmowanie miejsca prawidłowych komórek. W efekcie dochodzi do niewydolności szpiku kostnego, co w badaniu morfologii krwi objawia się obniżeniem wartości wszystkich trzech rodzajów krwinek (lub przynajmniej dwóch z nich). Prowadzi to do niedokrwistości (anemii), małopłytkowości oraz neutropenii (niedoboru neutrofili).

Gdy przestaje działać bariera krew-szpik, patologiczne blasty przedostają się do krwi obwodowej. Choć ogólna liczba białych krwinek w morfologii może być wtedy bardzo wysoka (w skrajnych przypadkach hyperleukocytozy wzrasta z prawidłowych 10 tysięcy/mm³ do nawet 300 tysięcy/mm³), chory w rzeczywistości cierpi na niedobór prawidłowych leukocytów, ponieważ blasty nie spełniają swoich funkcji obronnych. Tak wysoka liczba komórek sprawia, że krew staje się zbyt gęsta, co utrudnia jej przepływ i wywołuje stan zagrożenia życia. Krążące blasty mogą również naciekać narządy wewnętrzne i tkanki pozaszpikowe, zaburzając ich prawidłowe funkcjonowanie.

Jakie objawy mogą dawać ostre białaczki?

Objawy kliniczne ostrej białaczki pojawiają się zwykle 1-2 miesiące przed postawieniem ostatecznego rozpoznania. Wynikają one bezpośrednio z braku prawidłowych komórek krwi oraz obecności blastów w ustroju. Pacjenci zmagają się z:

objawami niedokrwistości: wyraźnym osłabieniem, bladością skóry oraz spojówek, a także znacznym pogorszeniem tolerancji wysiłku fizycznego;
objawami małopłytkowości: skłonnością do powstawania siniaków oraz krwawieniami;
objawami neutropenii: częstymi i nawracającymi infekcjami.

Chorobie często towarzyszą stany gorączkowe lub podgorączkowe, poty oraz brak apetytu. Przy zajęciu narządów pozaszpikowych może dochodzić do przerostu dziąseł, pojawienia się nacieków i guzków na skórze, powiększenia węzłów chłonnych, wątroby lub śledziony, a w przypadku zajęcia ośrodkowego układu nerwowego – do patologicznych objawów neurologicznych.

Hyperleukocytoza i leukostaza – dlaczego wymagają pilnej reakcji?

W przypadku wystąpienia hyperleukocytozy (gdy liczba krwinek białych przekracza 100G/l w AML lub 200–400G/l w ALL) zwiększa się ryzyko leukostazy, czyli niedrożności małych naczyń krwionośnych przez nagromadzone blasty. Prowadzi to do niedokrwienia tkanek, objawiającego się dusznością, niewydolnością oddechową, zaburzeniami czynności nerek oraz dolegliwościami neurologicznymi (bóle głowy, zaburzenia widzenia i świadomości). Hyperleukocytoza sprzyja też groźnym zaburzeniom krzepnięcia pod postacią zespołu wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC) oraz zespołowi lizy guza (TLS).

Jakie są przyczyny rozwoju ostrych białaczek?

Dokładne mechanizmy transformacji nowotworowej, czyli przekształcenia prawidłowej komórki w białaczkową, nie są do końca poznane. Istotną rolę odgrywają mutacje (błędy) w genach odpowiedzialnych za namnażanie, różnicowanie i przeżycie komórek szpiku. Jeśli te błędy nie zostaną naprawione lub usunięte przez układ odpornościowy, rozwija się choroba.

W powstawaniu nowotworów mieloproliferacyjnych (w tym AML) dużą wagę przypisuje się obecnie hematopoezie klonalnej o nieokreślonym potencjale (CHIP). Polega ona na nabyciu przez komórkę macierzystą mutacji dającej jej przewagę nad innymi, co prowadzi do namnażania komórek o podobnym tle genetycznym. CHIP wykrywa się u co najmniej 10% osób powyżej 65. roku życia bez wcześniejszych chorób hematologicznych w wywiadzie i zjawisko to może wyprzedzać rozwój nowotworu.

Należy jednoznacznie podkreślić, że ostra białaczka nie jest chorobą zakaźną – nie można się nią zarazić od innego człowieka ani od zwierzęcia. U dorosłych nie jest to również choroba wrodzona, choć można odziedziczyć podatność na zachorowanie na AML.

Czynniki ryzyka ostrych białaczek

Do czynników leukemogennych, które sprzyjają rozwojowi ostrej białaczki (choć u większości pacjentów nie udaje się jednoznacznie wskazać konkretnej przyczyny), należą:

palenie tytoniu;
czynniki środowiskowe i zawodowe: kontakt z promieniowaniem jonizującym, produktami petrochemicznymi, rozpuszczalnikami (głównie benzenem) oraz niektórymi lekami (fenylobutazon);
wcześniejsze leczenie przeciwnowotworowe (chemioterapia z użyciem leków alkilujących jak cyklofosfamid i melfalan, inhibitorów topoizomerazy jak mitoksantron, doksorubicyna i etopozyd, czy analogów puryn, zwłaszcza fludarabiny; a także radioterapia);
wrodzone choroby genetyczne: zespół Downa, zespół Blooma, niedokrwistość Fanconiego;
starszy wiek i płeć męska (w przypadku AML);
istniejące wcześniej choroby hematologiczne, zwłaszcza zespół mielodysplastyczny (w przypadku AML).

Kto najczęściej choruje na ostre białaczki?

Ostre białaczki stanowią około 2% wszystkich rozpoznawanych nowotworów złośliwych. Częstość zachorowań oraz struktura typów choroby różni się w zależności od wieku pacjentów:

Ostra białaczka szpikowa (AML): stanowi około 80% przypadków ostrych białaczek u dorosłych. Jest to choroba, której częstość zdecydowanie rośnie wraz z wiekiem. Przeciętny wiek pacjenta w momencie postawienia diagnozy to 67 lat. Ponad połowa zachorowań dotyczy osób powyżej 65. roku życia, a jedna trzecia – powyżej 75. roku życia. Średnia zapadalność u dorosłych wynosi 4,2/100 000 mieszkańców na rok, jednak w populacji powyżej 60. roku życia wzrasta do 10 nowych przypadków na 100 tysięcy mieszkańców.
Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL): stanowi około 20% ostrych białaczek u dorosłych. Jest to schorzenie będące domeną wieku dziecięcego (odpowiada za 80% białaczek u dzieci). U osób dorosłych występuje znacznie rzadziej – częstość szacuje się na około 1/100 000 mieszkańców na rok, przy czym ponowny wzrost zapadalności obserwuje się w wieku starszym, zwłaszcza powyżej 80. roku życia.

Podtypy ostrej białaczki szpikowej (AML)

Ostra białaczka szpikowa nie jest chorobą jednorodną. W jej obrębie wyróżnia się wiele podtypów, które mogą różnić się stopniem dojrzałości komórek, typem białek obecnych na ich powierzchni, zaburzeniami genetycznymi, przebiegiem choroby, wynikami leczenia oraz rokowaniem.

Wtórne AML (sAML). Mogą rozwijać się na podłożu innych chorób hematologicznych, takich jak nowotwory mieloproliferacyjne, zespoły mielodysplastyczne, zespoły mielodysplastyczno-mieloproliferacyjne czy przewlekła białaczka mielomonocytowa. Do tej grupy zalicza się także AML zależną od terapii oraz AML związaną z cechami mielodysplazji.
AML zależna od terapii występuje jako późne powikłanie wcześniejszego leczenia przeciwnowotworowego, najczęściej 3-10 lat po zastosowaniu chemioterapii lub radioterapii z powodu innego nowotworu. Ten podtyp charakteryzuje się niekorzystnym rokowaniem i krótszymi przeżyciami w porównaniu z innymi podtypami.
AML związana z cechami mielodysplazji należy do grupy białaczek wysokiego ryzyka. Rozpoznaje się ją, gdy występują cechy mielodysplazji, choroba była poprzedzona zespołem mielodysplastycznym lub stwierdza się zmiany cytogenetyczne związane z mielodysplazją. W tym podtypie mniejsza liczba chorych osiąga całkowitą remisję w porównaniu z innymi podtypami AML, a przeciętne przeżycie wynosi około 9-12 miesięcy.
Ostra białaczka promielocytowa to rzadki, szczególny podtyp AML o gwałtownym przebiegu. Jest uznawana za stan nagły, ponieważ wiąże się z wysokim ryzykiem powikłań krwotocznych, w tym krwawień do ośrodkowego układu nerwowego. Podtyp ten należy podejrzewać u chorych z podwyższonym odsetkiem promielocytów, zaburzeniami krzepnięcia, w tym zespołem wykrzepiania wewnątrznaczyniowego, oraz krwawieniami.

Podstawą rozpoznania ostrej białaczki promielocytowej są badania genetyczne wykrywające translokację t(15;17)(q22;q12) lub transkrypt PML/RARAα. Już na etapie podejrzenia tej postaci choroby należy włączyć preparat ATRA, wyrównywać zaburzenia krzepnięcia i równolegle prowadzić diagnostykę.

Podtypy ostrej białaczki limfoblastycznej (ALL)

Ostra białaczka limfoblastyczna również wykazuje dużą heterogenność. Podstawowy podział opiera się na linii komórkowej, z której wywodzą się limfoblasty:

ALL z linii B – stanowi 75% przypadków;
ALL z linii T – stanowi 25% przypadków.

W przypadku ostrej białaczki limfoblastycznej z linii B kluczowym elementem decydującym o wyborze metody leczenia jest diagnostyka genetyczna w kierunku obecności chromosomu Philadelphia (Ph+). Chromosom ten powstaje w wyniku translokacji t(9;22)(q34;q11), podczas której gen ABL1 z chromosomu 9. łączy się z rejonem BCR na chromosomie 22., tworząc patologiczny gen fuzyjny BCR/ABL1. Obecność chromosomu Philadelphia stwierdza się u około 20–35% dorosłych pacjentów zmagających się z ALL.

Nowe kierunki leczenia ostrych białaczek

W ostatnich latach intensywnie rozwijają się strategie leczenia ostrych białaczek oparte na dokładniejszej diagnostyce genetycznej, lekach celowanych oraz immunoterapii. Doniesienia prezentowane podczas EHA 2026 dotyczyły m.in. badań nad schematami z wenetoklaksem i azacytydyną w ostrej białaczce szpikowej, inhibitorami meniny w wybranych ostrych białaczkach z określonymi zmianami genetycznymi oraz zastosowaniem blinatumomabu w wybranych postaciach ostrej białaczki limfoblastycznej. O wyborze leczenia zawsze decyduje lekarz specjalista na podstawie typu białaczki, wyników badań genetycznych, wieku, stanu ogólnego pacjenta i chorób współistniejących.

Co możesz zrobić teraz?

Zgłoś się natychmiast do lekarza w przypadku zaobserwowania nagłych objawów. Jeśli odczuwasz gwałtowne osłabienie, zauważysz niewyjaśnione siniaki, krwawienia z dziąseł lub cierpisz na powtarzające się, gorączkowe infekcje, nie zwlekaj z wykonaniem podstawowej morfologii krwi obwodowej.
Nie odkładaj zaleconej diagnostyki. Jeśli w Twojej morfologii stwierdzono nieprawidłowości (np. obniżenie parametrów czerwonokrwinkowych, płytek krwi lub gwałtowny wzrost liczby leukocytów), pilnie zgłoś się do wskazanego ośrodka hematologicznego. Ostre białaczki wymagają podjęcia natychmiastowych działań.
Poinformuj lekarza o przebytych chorobach i leczeniu. Podczas wywiadu medycznego koniecznie przekaż informacje o ewentualnym wcześniejszym leczeniu onkologicznym (chemioterapii, radioterapii), narażeniu zawodowym na substancje toksyczne (takie jak benzen) lub zdiagnozowanych wcześniej schorzeniach hematologicznych (np. zespole mielodysplastycznym).

Bibliografia:

Zapraszamy do zapoznania się z kalkulatorem morfologii krwi.

Artykuł powstał we współpracy z Fundacją DKMS oraz Fundacją Carita im. Wiesławy Adamiec.

Słowniczek pojęć medycznych

Blasty – niedojrzałe, nieprawidłowe komórki układu krwiotwórczego (np. mieloblasty, monoblasty, limfoblasty), które w przebiegu ostrej białaczki namnażają się w sposób niekontrolowany i nie spełniają funkcji prawidłowych krwinek.

Neutropenia – stan chorobowy charakteryzujący się obniżoną liczbą neutrofili (granulocytów obojętnochłonnych) we krwi, co skutkuje znacznym spadkiem odporności organizmu i podatnością na ciężkie infekcje bakteryjne oraz grzybicze.

Leukostaza – powikłanie hyperleukocytozy, polegające na czopowaniu małych naczyń krwionośnych przez masę komórek białaczkowych. Prowadzi do niedotlenienia ważnych narządów, objawiając się m.in. dusznością czy zaburzeniami neurologicznymi.

Hematopoeza klonalna o nieokreślonym potencjale (CHIP) – zjawisko polegające na nabyciu mutacji przez komórkę macierzystą szpiku, co daje jej przewagę adaptacyjną i prowadzi do powstawania klonów komórek o identycznym profilu genetycznym. Może poprzedzać rozwój jawnego nowotworu hematologicznego.

Chromosom Philadelphia (Ph+) – patologiczny chromosom powstający w wyniku wymiany materiału genetycznego (translokacji) między chromosomem 9. a 22. Obecność genu fuzyjnego BCR/ABL1 na tym chromosomie jest kluczowym czynnikiem diagnostycznym i terapeutycznym u części chorych na ostrą białaczkę limfoblastyczną z linii B.

Hypokalcemia – obniżone stężenie wapnia we krwi, mogące wystąpić np. w trakcie zabiegu leukaferezy na skutek działania stosowanego antykoagulantu (cytrynianu). Może objawiać się m.in. wydłużeniem odstępu QTc w badaniu EKG.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Czy ostra białaczka jest chorobą dziedziczną lub zakaźną?

Nie, ostra białaczka u osób dorosłych nie jest chorobą wrodzoną ani zakaźną. Nie można się nią zarazić od drugiego człowieka ani od zwierzęcia. Możliwe jest jedynie odziedziczenie podatności na zachorowanie na ostrą białaczkę szpikową (AML).

Czym różni się ostra białaczka szpikowa od limfoblastycznej u dorosłych?

Główna różnica polega na pochodzeniu komórek nowotworowych oraz strukturze zachorowań w zależności od wieku. AML wywodzi się z linii szpikowej i stanowi aż 80% ostrych białaczek u dorosłych, dotykając najczęściej osoby starsze (średni wiek to 67 lat). ALL wywodzi się z linii limfoidalnej, stanowi 20% przypadków u dorosłych i występuje u nich rzadko, będąc przede wszystkim najczęstszą białaczką wieku dziecięcego.

Co to jest hyperleukocytoza i dlaczego stanowi zagrożenie życia?

Hyperleukocytoza to stan, w którym liczba krwinek białych we krwi osiąga bardzo wysokie wartości (powyżej 100G/l w AML oraz od 200 do 400G/l w ALL). Powoduje to zwiększenie gęstości krwi i może doprowadzić do leukostazy – zamknięcia światła małych naczyń krwionośnych, niedokrwienia narządów (np. mózgu, płuc), niewydolności oddechowej oraz groźnych zaburzeń krzepnięcia. Wymaga ona natychmiastowej interwencji medycznej.

Na czym polega zabieg leukaferezy leczniczej?

Jest to zabieg wykonywany przy użyciu separatora komórkowego. Krew pacjenta jest pobierana i rozdzielana poza organizmem drogą wirowania w celu usunięcia nadmiaru nieprawidłowych leukocytów (blastów). Pozostałe składniki krwi są oddawane pacjentowi. Zabieg ten pozwala szybko obniżyć liczbę krążących krwinek białych, choć nie usuwa blastów, które zdążyły już wniknąć do tkanek i zablokować naczynia. Podczas zabiegu stosuje się antykoagulant wiążący wapń, co wiąże się z ryzykiem hypokalcemii.

Bibliografia: