17.11.2014 / dr M. Morawska / Informacje dla chorych - aktualności

Kserostomia- obraz kliniczny, patogeneza i leczenie

Suchość w jamie ustnej to częsta dolegliwość spotykana wśród pacjentów onkologicznych. Z początku niegroźne symptomy mogą przyczynić się do powstania przewlekłych stanów zapalnych, kandydoz, ostrej próchnicy, oraz problemów w mowie.

Objawy te są charakterystyczne dla kserostomii. Etiopatogeneza tego zjawiska obejmuje działania niepożądane wielu leków, powikłania współistniejących chorób jak również efekty uboczne radioterapii nowotworów szyi i głowy. Terapia schorzenia nie należy do łatwych, a doraźnie stosowane preparaty są często niewystarczające w odpowiednim nawilżeniu jamy ustnej.

Kserostomia oznacza subiektywne objawy suchości jamy ustnej. Rozróżnia się kserostomię prawdziwą i rzekomą - objawową. Prawdziwa kserostomia wywołana jest zmniejszonym wydzielaniem gruczołów ślinowych przy niezmienionej klinicznie błonie śluzowej (typ I) lub z towarzyszącym jej zanikiem (typ II) i widocznymi zmianami w gruczołach ślinowych, zaś kserostomia objawowa spotykana jest u pacjentów odczuwających suchość i pieczenie błony śluzowej przy prawidłowej czynności ślinianek oraz braku objawów obiektywnych.

Przyjmuje się, że około 10% populacji cierpi na kserostomię, w tym 25% osób powyżej 65 roku życia. Wykazano, iż zjawisko to wzrasta wraz z liczbą przyjmowanych leków oraz współwystępujących schorzeń ogólnych.

Kserostomia jest często objawem chorób ogólnoustrojowych, takich jak: niewyrównana cukrzyca (poliuria), nadczynność tarczycy, hiperkalcemia, kamica i stany zapalne ślinianek, sarkoidoza, skrobiawica, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty, twardzina, zespół Sjogrena, ostra niewydolność nerek.

Częstą przyczyna zaburzonej czynności gruczołów ślinowych są przyjmowane przez chorych leki:

-opioidy

-leki moczopędne

-leki antycholinergiczne:

  • przeciwdepresyjne, neuroleptyki,
  • rozkurczowe, np. hioscyna
  • przeciwhistaminowe

leczenie onkologiczne (zniszczeniu ulega większość komórek wydzielniczych gruczołów ślinowych)

  • radioterapia miejscowa
  • zabiegi chirurgiczne

Objawy

W badaniu przedmiotowym pacjenta z kserostomią można stwierdzić bladą i suchą błonę śluzową jamy ustnej, język pozbawiony brodawek, spękany, zaogniony, cechy zapalenia śluzówek jamy ustnej lub kącików ust.

Wymienionym zmianom towarzyszą: uszkodzenia mechaniczne oraz zwiększona podatność na owrzodzenia błony śluzowej, kandydoza jamy ustnej, próchnica, nieprzyjemny zapach z ust, uczucie pieczenia języka i warg, zaburzenia smaku, zmiana zabarwienia nabłonka jamy ustnej. Wynikają z tego nie tylko trudności w mówieniu czy w używaniu protez dentystycznych, znacznie pogarszające jakość życia chorych, ale również zmniejszenie ilości przyjmowanych pokarmów i płynów, co zwykle sprzyja wyniszczeniu i odwodnieniu organizmu, a w efekcie nasila suchość śluzówek.

Patogeneza

Niedobór wydzielanej śliny przyczynia się do zwiększonej akumulacji płytki nazębnej, oraz próchnicy w tym obszarze. Wykazano, iż ślina pacjentów z kserostomią spowodowaną lekami, pomimo prawidłowego stężenia charakterystycznych dla śliny białek odbiega od śliny pacjentów zdrowych pod względem liczby i składu drobnoustrojów. W ślinie tych pacjentów stwierdzono podwyższoną całkowitą liczbę drobnoustrojów przy obniżonej proporcjei α−hemolitycznych paciorkowców i wzroście proporcji bakterii beztlenowych. Pacjenci z kserostomią narażeni są na zwiększone ryzyko próchnicy zębów i zakażenia błony śluzowej jamy ustnej, w tym na zakażenia grzybicze. Leki immunosupresyjne, takie jak: cyklosporyna, azatiopryna, enkorton mogą zmieniać odpowiedź gospodarza na czynniki zapalne, wpływając na przebieg zapalenia w obrębie jamy ustnej

Diagnostyka

Do metod diagnostycznych pozwalajacych na rozpoznanie kserostomii zalicza się: wywiad +badanie fizykalne, pomiary wydzielania śliny (sialometria), analiza składników biochemicznych śliny, obrazowanie oraz biopsja gruczołów ślinowych.

Leczenie kserostomii

Leczenie kserostomii obejmuje: eliminację zakażeń grzybami i bakteriami patogennymi, prowadzącymi do kandydoz, owrzodzeń tkanek i ostrych stanów próchniczych. Szczególnie zalecane sa preparaty z chlorheksydyną (Eludril, Corsodyl), nadtlenkiem wodoru (woda utleniona), czy nystatyną w postaci płukanek, zawiesin do pędzlowania jamy ustnejczy past do zębów. Ponadto w celu poprawy jakości życia chorych zaleca się używanie preparatów substytucyjnych, czyli tak zwanej sztucznej śliny. Głównym wskazaniem jest zwiększenie nawilżenia tkanek w jamie ustnej i zmniejszenie wrażenia suchości w jamie ustnej. W sprzedaży dostępne sa rózne formy takich preparatów - płyny, żele, pastylki do ssania, aerozole. Sposób aplikacji odgrywa duża role w wyborze preparatu przez pacjentów. Według tego kryterium, bezsprzecznie wygrywają aerozole (np. preparat Axerosta). Sztuczne śliny opierają swoje działanie na zastosowaniu rozpuszczalnych w wodzie polimerów, emulgowanych lipidów i emolientów tworzacych na powierzchni błony śluzowej jamy ustnej powłokę -biofilm-utrzymujący właściwy poziom nawilżenia. Obecność tych związków ma za zadanie zapewniać podobne własności reologiczne, jak ślina natywna

U pacjentów z zachowana zdolnościa ślinianek do produkcji wydzieliny, np. w testach sialometrycznych, należy stymulować gruczoły ślinowe do produkcji śliny np. poprzez stosowanie bezcukrowych gum do żucia lub żelu z fluorem, ssanie cukierków
o intensywnym smaku, podawanie kostek lodu do ssania, mrożonych plasterków ananasa lub ogórka czy tabletek z kwasem askorbinowym. Doustne podawanie pilokarpiny (5–10 mg 3 razy dziennie- stymulacją farmakologicza) pobudza układ przywspółczulny i jest szczególnie pomocne u chorych po radioterapii. Istnieje jednak ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, jak nadmierne pocenie, skurcze jelit, nudności, wymioty i biegunki

Aktualnie trwają stałe poszukiwania optymalnego preparatu zastepującego naturalną śline, zarówno z uwzględnieniem składu, jak i postaci farmaceutycznej. Pewną nadzieję dają badania nad substancjami potencjalnie działającymi przeciwdrobnoustrojowo, których analogi występują w ślinie ludzkiej.

 

Piśmiennictwo:

  1. Suchość jamy ustnej – etiologia, częstość występowania i rozpoznanie – na podstawie piśmiennictwa;Czas. Stomatol., 2007; Kaczmarek U.
  2. Objawy kserostomii u pacjentów leczonych lekami immunosupresyjnymi po przeszczepieniach nerki; Dent. Med. Probl. 2004; Jankowska−Antczak E, Wojtowicz A, Wyzgał J, Pączek L
  3. Evaluation, prevention and management of radiotherapy-induced xerostomia in head and neck cancer patients ; Curr Opin Oncol, 2006; Gilberto de Castro Junior , Miriam Hatsue Honda Federico
Kserostomia- obraz kliniczny, patogeneza i leczenie
kodowanie: projekt: