Muzykoterapia i terapia poznawczo-behawioralna po zakończeniu leczenia przeciwnowotworowego

Dlaczego warto leczyć lęk po chorobie nowotworowej?

Lęk, który utrzymuje się po zakończeniu leczenia onkologicznego, nie jest jedynie przejściowym stanem emocjonalnym; to realny problem kliniczny, który może znacząco obniżać jakość życia. Nieleczony wpływa na wiele aspektów codziennego funkcjonowania: prowadzi do zaburzeń snu, przewlekłego zmęczenia, trudności z koncentracją, a także może nasilać objawy depresyjne. W praktyce oznacza to, że osoba wyleczona z nowotworu nadal doświadcza cierpienia i ograniczeń, które uniemożliwiają jej powrót do pełni zdrowia i aktywności.

U wielu pacjentów lęk manifestuje się również jako nadmierna czujność wobec sygnałów płynących z ciała. Każdy, nawet niegroźny objaw somatyczny, może być odbierany jako potencjalny zwiastun nawrotu choroby. Taki stan ciągłego napięcia i poczucia zagrożenia wyczerpuje zasoby psychiczne, pogłębia stres i może utrwalać błędne koło negatywnych emocji.

Dbanie o zdrowie psychiczne po zakończeniu leczenia onkologicznego powinno być traktowane na równi z opieką somatyczną. To integralna część procesu zdrowienia – nie tylko powrotu do równowagi fizycznej, ale również do poczucia bezpieczeństwa, kontroli i sprawczości we własnym życiu. Profesjonalna pomoc psychologiczna, psychoedukacja czy wsparcie grupowe mogą znacząco przyczynić się do poprawy jakości życia pacjenta, jego relacji społecznych oraz zdolności do czerpania satysfakcji z codzienności.

Czym jest terapia poznawczo‑behawioralna?

Terapia poznawczo‑behawioralna (CBT) to jedna z najlepiej przebadanych i najczęściej rekomendowanych form psychoterapii, szczególnie skuteczna w leczeniu zaburzeń lękowych. Jej celem jest identyfikacja i modyfikacja niekorzystnych schematów myślenia oraz zachowań, które mogą nasilać lub podtrzymywać lęk.

W praktyce terapia ta pomaga:

• Zrozumieć związek między myślami, emocjami a reakcjami ciała. Uczestnik terapii uczy się rozpoznawać, jak sposób interpretowania sytuacji wpływa na jego samopoczucie psychiczne i fizyczne.
• Zmniejszyć nadmierne zamartwianie się i katastroficzne interpretacje sygnałów płynących z organizmu. Pacjent rozwija bardziej realistyczne sposoby myślenia o swoim zdrowiu, co redukuje napięcie i obniża poziom lęku.
• Stopniowo odzyskiwać poczucie kontroli nad codziennym życiem. Dzięki systematycznej pracy nad schematami zachowań i wprowadzaniu małych zmian w codzienności, rośnie poczucie sprawczości i bezpieczeństwa,
• Nauczyć się skutecznych technik radzenia sobie ze stresem i napięciem. Pacjent poznaje narzędzia, takie jak techniki relaksacyjne  czy ćwiczenia oddechowe, które pomagają w regulacji emocji.

Dla wielu osób, które przeszły chorobę nowotworową, terapia CBT staje się bezpieczną przestrzenią do przepracowania lęku przed nawrotem choroby, przetworzenia trudnych doświadczeń oraz stopniowego powrotu do aktywności, które wcześniej dawały radość i poczucie sensu. To także szansa na odbudowanie zaufania do własnego ciała i naukę funkcjonowania w „nowej normalności” po zakończeniu leczenia onkologicznego.

Muzykoterapia – więcej niż relaks

Muzykoterapia to ustrukturyzowana forma terapii wykorzystująca muzykę w celach terapeutycznych. Nie polega wyłącznie na biernym słuchaniu – może obejmować również aktywne uczestnictwo, improwizację dźwiękową czy pracę z emocjami wywoływanymi przez muzykę.

Muzykoterapia może przynieść pacjentowi szereg wymiernych korzyści psychofizycznych, m.in.:

• Obniżenie poziomu napięcia i pobudzenia fizjologicznego poprzez wpływ na układ nerwowy, rytm serca i oddechu,
• Lepszą regulację emocji. Muzyka może ułatwiać dostęp do emocji, wspierać ich rozumienie i łagodzenie,
• Możliwość wyrażenia uczuć, które trudno ująć w słowa, szczególnie w przypadku traumy czy przewlekłego stresu,
• Wzmocnienie poczucia bezpieczeństwa i sprawczości. Uczestnictwo w procesie twórczym pomaga odzyskać wpływ na swoje przeżycia i reakcje,
• Większą dostępność. Muzykoterapia bywa postrzegana jako mniej konfrontacyjna i łatwiejsza do przyjęcia niż tradycyjna psychoterapia, szczególnie w pierwszych etapach pracy nad trudnymi emocjami.

Muzykoterapia i CBT – badania kliniczne

W randomizowanym badaniu klinicznym^[1] oceniano skuteczność muzykoterapii w porównaniu z terapią poznawczo‑behawioralną u ozdrowieńców onkologicznych z nasilonym lękiem. Do badania włączono osoby, które zakończyły leczenie przeciwnowotworowe i zgłaszały utrzymujące się objawy lękowe.

Nasilenie lęku i depresji oceniano za pomocą standaryzowanych narzędzi psychometrycznych, takich jak Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS), a także skal oceniających jakość życia, bezsenność i funkcjonowanie poznawcze.

Wyniki badania wykazały, że:

• Zarówno muzykoterapia, jak i CBT prowadziły do istotnego statystycznie obniżenia nasilenia lęku. Co ważne, różnice między grupami były niewielkie, a poprawa utrzymywała się w obserwacji po zakończeniu terapii. Oznacza to, że muzykoterapia okazała się porównywalnie skuteczna do uznanej „standardowej” metody psychoterapeutycznej.
• U uczestników obu grup obserwowano również redukcję objawów depresyjnych oraz poprawę jakości snu. W grupie muzykoterapii szczególnie wyraźnie zaznaczało się zmniejszenie bezsenności i napięcia somatycznego.
• U części uczestników muzykoterapia była preferowaną formą pomocy ze względu na jej łagodniejszy, mniej konfrontacyjny charakter.
• Efekty terapeutyczne utrzymywały się również po zakończeniu cyklu interwencji, co sugeruje trwałość uzyskanych korzyści.
• Zastosowanie terapii przyczyniło się do poprawy subiektywnej jakości życia oraz funkcji poznawczych, w tym koncentracji i pamięci. Efekty te miały znaczenie praktyczne – uczestnicy częściej wracali do aktywności społecznych i zawodowych.

Co te wyniki oznaczają dla Ciebie?

Lęk po chorobie nowotworowej można skutecznie leczyć. Nie jesteś skazany na życie w ciągłym napięciu.

Jeżeli:

• odczuwasz przewlekły niepokój,
• boisz się badań kontrolnych,
• masz problemy ze snem,
• czujesz, że lęk ogranicza Twoje codzienne życie,

warto rozważyć wsparcie psychologiczne. Zarówno terapia poznawczo‑behawioralna, jak i muzykoterapia mogą być dopasowane do Twoich potrzeb, temperamentu i aktualnych zasobów emocjonalnych.

Jak wybrać odpowiednią formę terapii?

Nie istnieje jedna „najlepsza” metoda dla wszystkich. Wybór terapii zależy od wielu czynników, w tym osobistych preferencji, doświadczeń i dostępności specjalistów. Warto omówić swoje potrzeby z psychoonkologiem lub lekarzem prowadzącym. Coraz częściej możliwe jest także łączenie różnych form terapii.

Kiedy należy szukać pilnej pomocy?

Jeżeli lęk:

• gwałtownie się nasila,
• prowadzi do napadów paniki,
• towarzyszą mu myśli rezygnacyjne lub poczucie beznadziei.

Bibliografia:

• Zang Lu, Cheng Ch, Zhou X, et al., Music therapy effect on anxiety reduction among patients with cancer: A meta-analysis, Front. Psychol., 06 January 2023. Sec. Psycho-Oncology. Volume 13-2022. Doi.org/10.3389/fpsyg.2022.1028934,
• https://onkologia.edu.pl/aktualnosci/id/810-muzykoterapia-a-terapia-poznawczo-behawioralna-w-leczeniu-leku-u-ozdrowiencow-onkologiczn.