Czym jest witamina D?
Witamina D jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach. Większość witaminy D jest syntetyzowana w organizmie, a tylko niewielka jej część pochodzi z pożywienia. Ten związek występuje w dwóch postaciach: ergokalcyferol (witamina D2) oraz cholekalcyferol (witamina D3). Witamina D2 pochodzi ze źródeł pokarmowych, natomiast D3 z prostszych związków będących elementem szlaku syntezy. Znaczącą rolę w szlaku przemian witaminy D3 ma promieniowanie słoneczne.
Wpływ witaminy D na organizm
Witamina D pełni w organizmie człowieka różnorakie funkcje. Reguluje wiele kluczowych mechanizmów i wywiera szeroki wpływ na nasze funkcjonowanie. Współcześnie witaminę D kojarzymy głównie z przemianami kostnymi, czyli z prawidłowym wchłanianiem wapnia i fosforu, przez co umożliwia mineralizację kości. Aczkolwiek na tym nie kończy się jej rola, ponieważ odgrywa także ważną rolę w pracy układu odpornościowego, przez modulowanie odpowiedzi przeciwzapalnej, a także regulacji podziału, dojrzewania i obumierania komórek. Ponadto, ten związek wpływa na prawidłową pracę mięśni, układu nerwowego i gospodarki hormonalnej. Stąd jego działanie jest wielowymiarowe i wielokierunkowe – wspiera zdrowie kości, odporność, metabolizm, przemiany komórkowe, co ma bardzo istotne znaczenie dla ogólnej równowagi organizmu.
Równowaga – nadmiar i niedobór witaminy D
Mimo znaczącego udziału witaminy D w utrzymywaniu ogólnej równowagi organizmu, również my powinniśmy zadbać, aby poziom tego związku był utrzymywany w odpowiednich proporcjach. Zaburzenia stężeń witaminy D w organizmie możemy opisać terminami: hiperwitaminoza, hipowitaminoza i awitaminoza.
Pod pojęciem hiperwitaminozy kryje się stan, w którym w naszym organizmie występuje nadmiar witaminy D. Zwiększony poziom witaminy D może wynikać z nieprawidłowych dawek suplementów. Prowadzi to do hiperkalcemii, czyli do wysokiego poziom wapnia w osoczu oraz hiperkalciurii – nadmiernego wydalania wapnia z moczem. Hiperwitaminoza może także doprowadzić do ognisk zwapnienia w tkankach miękkich. Efekty przedawkowania witaminy D utrzymują się wiele miesięcy, a przewlekła hiperkalcemia może doprowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia układu sercowo-naczyniowego oraz nerek.
Hipowitaminoza zaś to stan niedoboru, a awitaminoza – przewlekły niedobór lub nawet brak witaminy D w organizmie. Niedobór witaminy D u dzieci wywołuje krzywice, a u dorosłych rozmiękanie kości, czyli osteomalację. Długotrwały niedobór może też sprzyjać utracie masy kostnej i zwiększać ryzyko złamań. Bezpośrednim efektem niedoboru witaminy D może być spadek poziomu wapnia we krwi (hipokalcemia), którą organizm próbuje zniwelować przy pomocy parathormonu doprowadzając do uwalniania wapnia z kości. Jeżeli niedobór witaminy D nie zostanie wyrównany, przewlekłe podwyższenie parathormonu może skutkować osteoporozą lub osteomalacją. Objawami przy tym stanie mogą być także: bóle kostne, apatia, senność, osłabienie mięśni, większe ryzyko upadków.
Jak zadbać o prawidłowy poziom witaminy D w organizmie? Suplementacja
Bardzo często tę substancję określa się jako dar słońca lub witaminę słoneczną, ponieważ, jak wspomnieliśmy wcześniej, jej synteza zależy od ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Jest wiele czynników, które wpływają na poziom wytwarzania tego związku, są to: przebarwienia skóry, wiek człowieka oraz pory roku i pory dnia.
Niestety położenie geograficzne Polski nie jest łaskawe dla syntezy witaminy D. Nasz kraj znajduje się w strefie, w której w zależności od pory roku znacząco zmienia się wysokość górowania słońca, przez co najbardziej dogodnym okresem dla jej wytwarzania jest sezon między majem a wrześniem przy regularnej ekspozycji w godzinach od 10 do 15.
W państwach położonych w okolicach koła podbiegunowego, jak np. kraje skandynawskie, wzbogaca się dodatkowo posiłki o witaminę D. Choć głównie syntetyzowana jest w naszym organizmie przy udziale promieniowania UV, to możemy ją znaleźć w nielicznych produktach pokarmowych – wątroba, żółtko jaj i w tłustych rybach morskich (szczególnie w tranie, który pochodzi z wątroby dorsza). Witaminę D (a dokładnie 25(OH)D (25-hydroksywitamina D) oznacza się przy pomocy badań laboratoryjnych, a materiałem pobieranym do badania jest krew żylna.
Niedobór witaminy D jest w Polsce bardzo częsty, szczególnie w okresie jesienno-zimowym i wczesną wiosną. Zdrowy dorosły, który w słoneczne dni od maja do września wystawia odsłonięte ręce i nogi na słońce przez około 15 minut dziennie, wytwarza w organizmie wystarczającą ilość tej witaminy.
Jednak, jeśli ktoś praktycznie nie przebywa na zewnątrz lub nie odsłania skóry na działanie promieni słonecznych, lub kiedy w okresie wrzesień - maj słońca jest mało, powinien przyjmować się witaminę D. Zalecane dawki zależą od wieku, wagi ciała i spożycia witaminy D w diecie:
- wiek 0-6 miesięcy: 400 IU/dobę (10 µg/dobę) niezależnie od sposobu karmienia;
- wiek 6-12 miesięcy: 400-600 IU/dobę (10–15 µg/dobę), w zależności od dziennej ilości witaminy D spożywanej wraz z posiłkami;
- wiek 1-3 lat: dzienna dawka 600 IU (15 µg/dobę) – ze względu na związane z wiekiem ograniczenia dotyczące opalania się suplementacja jest zalecana przez cały rok;
- zdrowe dzieci w wieku 4-10 lat: zalecane opalanie się z odkrytymi przedramionami i nogami przez 15–30 minut między 10:00 a 15:00 bez stosowania filtrów przeciwsłonecznych, od maja do końca września nie wymaga suplementacji; jeśli warunek nie jest spełniony i w pozostałym okresie: 1000–2000 IU/dobę (25–50 µg/dobę);
- u zdrowych nastolatków opalanie się z odkrytymi przedramionami i nogami przez 30–45 minut między 10:00 a 15:00 bez stosowania filtrów przeciwsłonecznych, od maja do końca września, sprawia, że suplementacja nie jest konieczna; jeśli warunek nie jest spełniony i w pozostałym okresie: 1000–2000 IU/dobę (25–50 µg/dobę);
- u zdrowych osób dorosłych opalających się z odkrytymi przedramionami i nogami przez 30–45 minut między 10:00 a 15:00, bez stosowania filtrów przeciwsłonecznych, od maja do końca września, suplementacja nie jest konieczna; jeśli wytyczne nie są spełnione, zaleca się suplementację w dawce 1000–2000 IU/dobę (25–50 µg/dobę);
- dorośli 65–75 lat: ze względu na zmniejszoną skuteczność syntezy skórnej, przez cały rok zaleca się suplementację w dawce 1000–2000 IU/dobę (25–50 µg/dobę), w zależności od masy ciała i spożycia witaminy D w diecie;
- dorośli 75+ lat: ze względu na zmniejszoną skuteczność syntezy skórnej, potencjalne zaburzenia wchłaniania i zmieniony metabolizm witaminy D, przez cały rok zaleca się suplementację w dawce 2000–4000 IU/dobę (50–100 µg/dobę).
Wytyczne te dotyczą osób zdrowych, w przypadku istniejących chorób decyzja o suplementacji powinna zostać podjęta w porozumieniu z lekarzem, który wskaże potrzebną dawkę, dostosowaną do indywidualnej sytuacji.
Pacjenci onkologiczni i hematologiczni – rola witaminy D
Przełomem w rozumieniu funkcji witaminy D było odkrycie receptorów dla witaminy D – VDR, które prócz występowania w kościach, znajdują się niemal wszędzie – w sercu, w układzie pokarmowym czy komórkach układu odpornościowego. VDR wiąże aktywną formę witaminy D, doprowadzając do przekazania sygnału i regulacji syntezy białek biorących udział w różnorodnych procesach organizmu. Za największy udział w kontroli cyklu komórkowego czy odpowiedzi immunologicznej ma aktywna forma witaminy D, czyli kalcytriol, który łączy się z receptorem VDR doprowadzając do aktywacji różnych mechanizmów.
Pierwsze doniesienia o związku eksponowania organizmu na światło słoneczne a zmniejszoną śmiertelnością z powodu nowotworów u populacji białej publikowano już w 1941 roku. Sam początek badań nad profilaktycznym przeciwnowotworowym działaniem witaminy D przypada na koniec XX wieku, gdy zauważono związek występowania niektórych nowotworów z daną szerokością geograficzną. Epidemiolodzy z Maryland zauważyli, że w populacji, która spędza więcej czasu na słońcu dochodzi do spadku częstości zachorowań na raka jelita grubego. To badanie było punktem wyjścia do wielu innych obserwacji, w których naukowcy zauważyli następny związek, że wraz ze zwiększoną ekspozycją na promieniowanie UV spadają zachorowania na nowotwory piersi, prostaty czy jajnika.
W kontekście mechanizmów działania na nowotwory witamina D może hamować nadmierny, niekontrolowany podział komórek nowotworowych, ułatwiać eliminację uszkodzonych komórek w mechanizmie apoptozy (samozniszczenia), a także może blokować powstawanie nowych naczyń ograniczając dla nowotworu dostęp do tlenu i innych składników odżywczych (działanie antyangiogenetyczne). Dodatkowo substancja ta wspiera układ odpornościowy przez pobudzanie dojrzewania, różnicowania i działania komórek prezentujących antygen, czyli tzw. komórek dendrytycznych, które ,,uczą’’ limfocyty T, jak rozpoznawać i zwalczać zagrożenia, a także wspomaga rozmnażanie się limfocytów T.
Obecnie przyjmuje się, że witamina i jej metabolity regulują metabolizm m.in. glukozy i lipidów komórek nowotworowych, a także mogą zwiększać ich wrażliwość na stres oksydacyjny, czyli sytuacji, gdy w komórce gromadzi się dużo szkodliwych cząsteczek doprowadzających do ich eliminacji. Zauważono również w badaniach na myszach, że witamina D działa na komórki nabłonka jelita, przez co zmienia skład mikrobiomu, czyli bakterii znajdujących się w jelitach. U myszy wyższy poziom witaminy D wiązał się z lepszą odpornością na nowotwory i większą skutecznością immunoterapii. Analizy u ludzi pokazują, że aktywność witaminy D może wiązać się z lepszymi wynikami leczenia i dłuższym przeżyciem pacjentów z nowotworami. Chociaż to obiecujące odkrycie, potrzeba dalszych badań klinicznych, aby potwierdzić, jak witamina D może wspierać immunoterapię w praktyce klinicznej.
Współczesne badania naukowe wykazują, że witamina D może być związana z mniejszym ryzykiem zachorowania na niektóre nowotwory oraz korzystniejszym przebiegiem choroby i zapobieganiem ich postępowi. Zidentyfikowano kilka mechanizmów, za pomocą których ten związek wywiera działanie przeciwnowotworowe, wpływa na śmiertelność niektórych nowotworów oraz zapobiega ich progresji, a nawet przerzutom. Niemniej potrzebne są przyszłe badania, które pomogą zidentyfikować niezbędną dawkę i konkretne stadia nowotworów, w których witamina D może zostać wykorzystana.
Podsumowanie
Witamina D należy to związków rozpuszczalnych w tłuszczach. Jest substancją, która ma szeroki wpływ na funkcjonowanie naszego organizmu. Prócz wpływu na metabolizm kostny, zauważono jej wpływ na układ sercowo-naczyniowy czy nerwowy, a także może być związana z działaniem przeciwnowotworowym. W trosce o zdrowie bliskich i nas samych, podarujmy sobie trochę słońca, aby zadbać o odpowiedni poziom witaminy D.
Na podstawie:
Bańkowski E., Biochemia. Podręcznik dla studentów uczelni medycznych. Wydanie 4., Wrocław 2020 Edra Urban&Partner, ISBN: 978-83-66548-05-3,
Garland C., Garland F., Do sunlight and vitamin D reduce the likelihood of colon cancer? (https://academic.oup.com/ije/article-abstract/9/3/227/723830 dostęp: 12/12/2025),
Giampazolias E., Vitamin D regulates microbiome-dependent cancer immunity (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7615937/ dostęp: 12/12/2025),
Kuryłowicz A., Bednarczuk T., Nauman J., Wpływ niedoboru witaminy D na rozwój nowotworów i chorób autoimmunologicznych, Endokrynologia Polska, Tom 58; Numer 2/2007 ISSN 0423–104X,
Madeline P., Vitamin D regulation of Energy metabolism in cancer (https://bpspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bph.15424 dostęp: 12/12/2025),
Munoz A., Grant W., Vitamin D and Cancer: An historical overview of the epidemiology and mechanisms (https://www.mdpi.com/2072-6643/14/7/1448 dostęp: 12/12/2025),
Płudowski P., Ducki C., Konstantynowicz., Jaworski M., Vitamin D status in Poland (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27509842/ dostęp: 12/12/2025),
Płudowski P., Kos-Kudła B., Walczak M., Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland (https://www.mdpi.com/2072-6643/15/3/695 dostęp: 12/12/2025),
Seraphin G., The impact of vitamin D on cancer: A Mini Review (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10330295/ dostęp: 12/12/2025),
Zgliczyński W., Rostkowska O., Sarecka-Hujar B., Vitamin D knowledge, attitudes and pratices of Polish Medical Doctors (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34371953/ dostęp: 12/12/2025),
Chowdhury R. et al., Vitamin D and risk of cause specific death: systematic review and meta-analysis of observational cohort and randomised intervention studies, British Medical Journal (https://www.bmj.com/content/348/bmj.g1903 dostęp: 12/12/2025),
Manson JE. et al., Vitamin D Supplements and Prevention of Cancer and Cardiovascular Disease, New England Journal of Medicine (https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1809944 dostęp: 12/12/2025).
Słowniczek:
Angiogeneza – proces powstawania nowych naczyń krwionośnych; nowotwory potrzebują angiogenezy do wzrostu.
Apoptoza – naturalny proces „samozniszczenia” uszkodzonych komórek.
Awitaminoza – zespół objawów, które świadczą o przewlekłym niedoborze albo nawet braku jednej lub wielu witamin w organizmie, który wynika z nieuzupełniania niedoboru witamin w przypadku wystąpienia stanu hipowitaminozy.
Działanie antyangiogenetyczne – hamowanie powstawania nowych naczyń krwionośnych, co utrudnia rozwój nowotworów.
Hiperkalcemia – wysoki poziom wapnia we krwi.
Hiperkalciuria – nadmierne wydalanie wapnia z moczem.
Hiperwitaminoza D – stan, gdy w organizmie jest za dużo witaminy D; może prowadzić do problemów z sercem, nerkami i nadmiarem wapnia we krwi.
Hipowitaminoza – stan, gdy organizm ma za mało witaminy D; może powodować osłabienie kości, bóle kostne, apatię i problemy z odpornością.
Immunomodulujące – to określenie dla substancji lub mechanizmów, które wspierają lub regulują pracę układu odpornościowego. Dzięki nim organizm lepiej rozpoznaje i zwalcza infekcje czy nieprawidłowe komórki, np. nowotworowe.
Immunoterapia – leczenie nowotworów, które wykorzystuje układ odpornościowy do walki z komórkami rakowymi; trwają badania, czy status witaminy D może wpływać na odpowiedź na immunoterapię; dane są wstępne.
Kalcytriol – aktywna forma witaminy D, która działa w organizmie i łączy się z receptorem VDR, regulując funkcje komórek.
Komórki prezentujące antygen / komórki dendrytyczne – komórki układu odpornościowego, które „uczą” limfocyty T, jak rozpoznawać i zwalczać zagrożenia, np. wirusy czy komórki nowotworowe.
Limfocyty T – komórki odpornościowe, które walczą z infekcjami i nowotworami; mogą się namnażać pod wpływem witaminy D.
Mikrobiom jelitowy – wszystkie bakterie i mikroorganizmy żyjące w jelitach; witamina D wpływa na jego skład, co może wspierać odporność i zdrowie.
Osteomalacja – osłabienie i rozmiękanie kości u dorosłych, często w wyniku niedoboru witaminy D.
Osteoporoza – to choroba kości, w której kości stają się cieńsze, słabsze i bardziej podatne na złamania. Może powstawać np. przy niedoborze witaminy D lub wapnia, bo wtedy kości nie są wystarczająco mocne.
Proliferacja komórek – podział i rozmnażanie się komórek.
Receptor VDR – „przełącznik” w komórkach, który pozwala witaminie D wpływać na różne procesy w organizmie, np. wzrost komórek czy odpowiedź odpornościową.
Stres oksydacyjny – sytuacja, gdy w komórce gromadzą się szkodliwe cząsteczki (wolne rodniki), które mogą ją uszkodzić; witamina D może zwiększać wrażliwość komórek nowotworowych na stres oksydacyjny.
Witamina D – związek chemiczny ważny dla zdrowia kości, układu odpornościowego i prawidłowego funkcjonowania komórek. Wytwarzana głównie w skórze pod wpływem słońca, występuje też w niektórych produktach spożywczych.
Witamina D2 (ergokalcyferol) – forma witaminy D pochodząca z pożywienia.
Witamina D3 (cholekalcyferol) – forma witaminy D produkowana w skórze pod wpływem słońca lub pochodząca z suplementów.
