Wprowadzenie, czyli odrobina statystyki oraz informacje, gdzie znaleźć to, „co mówi prawo”
Według wstępnych szacunków Głównego Urzędu Statystycznego, wydatki bieżące na ochronę zdrowia w 2024 r. wyniosły 293,6 miliardów zł, co stanowi 8,1% Produktu Krajowego Brutto (PKB). Wydatki te były wyższe o 47,0 miliardów zł w porównaniu z 2023 r., kiedy to wyniosły 246,6 miliardy zł (dane wstępne). Wzrost wydatków dotyczył zarówno wydatków publicznych, jak i prywatnych. W 2024 r. liczba lekarzy mieszkających w Polsce, posiadających prawo wykonywania zawodu wyniosła 166,5 tys. (w 2023 r. – 163,2 tys.). Wśród lekarzy uprawnionych do wykonywania zawodu w 2024 r. dominującą grupę (20,4%) stanowiły osoby w wieku 30-39 lat (rok wcześniej osoby w tym wieku stanowiły 19,8%). Podobnie jak w 2023 r. dominacja osób z grupy wieku 30-39 lat była w 2024 r. mniejsza wśród mężczyzn niż wśród kobiet lekarzy. Widzimy więc, że skala środków finansowych jest duża, podobnie jak liczba osób należąca do środowiska lekarskiego.
Stąd też, aby dokonać wyboru odpowiedniej formy współpracy, warto wcześniej zaznajomić się z obowiązującymi regulacjami. Amerykański prawnik-filozof (nie pochodził z rodziny lekarskiej) pisał o „Imperium prawa”, wskazując, że mamy do czynienia z wszechogarniającymi regulacjami. Rzeczywiście tak jest. Chociaż w praktyce lekarskiej, podczas realizowania misji zawodowej i w natłoku codziennych obowiązków może to nam się wydawać mało istotne, to w rzeczywistości faktycznie jesteśmy uwikłani w różnorodne przepisy.
Funkcjonowanie podmiotów leczniczych podlega wielu regulacjom, w których niekiedy można się pogubić. Podobnie jest w przypadku form współpracy. Powstaje więc naturalne pytanie – co w sytuacji, kiedy sami chcemy sprawdzić, jak wyglądają regulacje? Naturalna odpowiedź, która przychodzi na myśl w pierwszej kolejności, to „Oczywiście w internecie!”. Jednak z tym wyszukiwaniem w internecie przepisów prawa, może być podobnie jak ze sprawdzaniem objawów choroby – do niczego dobrego nie doprowadzi. Ważne jest, żebyśmy wiedzieli, gdzie szukać.
Służą temu przykładowe darmowe źródła:
- ISAP (czyli internetowy system aktów prawnych) – strona prowadzona przez Sejm, na której pojawiają się aktualne teksty ustaw (isap.sejm.gov.pl);
- Wyszukiwarka wyroków sądów. Może to zabrzmieć dziwnie, ale bardzo wiele można dowiedzieć się z tego, jak sądy rozstrzygały w sprawach podobnych do tych, które nas interesują (orzeczenia.nsa.gov.pl – dla sądów administracyjnych i orzeczenia.ms.gov.pl – dla sądów powszechnych);
- Eureka – system informacji celno-skarbowej. Zawiera wiele interesujących informacji, w tym tzw. interpretacje podatkowe, które podobnie jak wyroki sądów mogą pomóc nam zrozumieć stan naszej sprawy (eureka.mf.gov.pl).
Warto pamiętać, że w przypadku wątpliwości prawnych, zawsze możemy zwrócić się o poradę do radcy prawnego, którego znajdziemy korzystając z oficjalnej wyszukiwarki (szukajradcy.pl).
Podsumowując, warto wiedzieć, jak wyglądają nasze prawa i obowiązki oraz gdzie szukać informacji na ten temat. Ważna jest też świadomość, że pewne kwestie możemy zrobić samodzielne. Ma to wszystko wymierne konsekwencje. Wybór formy współpracy z podmiotem leczniczym ma realny wpływ na bezpieczeństwo prawne lekarza, jego dochody, odpowiedzialność oraz work-life balance. W polskich realiach najczęściej spotykane są trzy modele takiej współpracy: umowa o pracę (czyli tak zwany etat), umowy cywilnoprawne (nazywane często po prostu umowami) oraz działalność gospodarcza (na własny rachunek od A do Z albo też na zasadzie umownej, tzw. B2B (business to business), kiedy świadczymy usługi dla kogoś). Każdy z nich rządzi się innymi zasadami, które omówimy.
Umowa o pracę, czyli tak zwany etat
Umowa o pracę to można by rzec klasyczna i częsta forma współpracy, szczególnie w szpitalach publicznych, w rezydenturze oraz w podmiotach z kontraktem NFZ. Została uregulowana w dużej mierze w ustawie „Kodeks pracy” (będziemy ją nazywać skrótowo: k.p.). Są to regulacje ogólne, które w Polsce stosuje się do bardzo dużej grupy pracowników, także spoza sektora medycznego. W pewnym sensie, właśnie poprzez uregulowanie ustawowe oraz silny nadzór państwa w tym obszarze (wszyscy przecież słyszeliśmy np. o PiP, czyli Państwowej Inspekcji Pracy), umowa o pracę uznawana jest za formę współpracy najsilniej uregulowanej przepisami prawa.
Daje lekarzowi wysoki poziom ochrony prawnej, w tym socjalnej, ale jednocześnie wiąże się z istotnym podporządkowaniem organizacyjnym wobec podmiotu leczniczego. Dlaczego piszemy „w pewnym sensie”? Dlatego, że nie ma przeszkód, aby także i inne formy współpracy, o których będzie mowa później, zawierały regulacje takie same albo zbliżone do tych z k.p. Praktyka pokazuje jednak, że bywa odmiennie i rzeczywiście, to umowa o pracę jest uznawana za najstabilniejszą. Poniżej pokażemy kluczowe cechy tej formy współpracy.
Podporządkowanie pracownicze i organizacja pracy
Zgodnie z art. 22 § 1 k.p., przez nawiązanie stosunku pracy (czyli upraszczając „podpisanie umowy i rozpoczęcie pracy”) pracownik:
- zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju,
- na rzecz pracodawcy,
- pod jego kierownictwem,
- w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę.
Dla lekarza oznacza to w praktyce:
- obowiązek stosowania się do grafików, regulaminów pracy, procedur wewnętrznych,
- konieczność ewidencjonowania czasu pracy,
- ograniczoną możliwość odmowy poleceń służbowych (o ile są zgodne z prawem i zasadami wykonywania zawodu).
Wybierając tę formę współpracy musimy się liczyć więc z koniecznością dostosowania do reguł, które panują u pracodawcy, np. w szpitalu.
Czas pracy lekarza na etacie
Co do zasady, zgodnie z art. 129 § 1 k.p., czas pracy nie może przekraczać:
- 8 godzin na dobę,
- 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym.
To jest reguła ogólna. W podmiotach leczniczych kluczowe znaczenie mają jednak:
- dyżury medyczne,
- możliwość wydłużonych norm dobowych,
- instytucja opt-out, czyli zgoda na pracę powyżej przeciętnej normy tygodniowej.
Kodeks pracy oraz przepisy szczególne wymagają zapewnienia:
- co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego (art. 132 k.p.), czyli np. od 22 w nocy do 9 rano kolejnego dnia;
- co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego (art. 133 k.p.).
Pracodawca odpowiada za prawidłowe zaplanowanie grafików i odpoczynku lekarza, co wymaga jednak obustronnej współpracy.
Nadgodziny i dyżury medyczne
Praca ponad opisane wyżej normy czasu pracy stanowi tak zwaną pracę w godzinach nadliczbowych (art. 151 § 1 k.p.). Skoro jest czymś „ekstra,” to przysługuje za nią:
- dodatek do wynagrodzenia albo
- czas wolny.
Dyżury medyczne:
- są wliczane do czasu pracy,
- muszą być uwzględniane w ewidencji czasu pracy,
- nie znoszą obowiązku zapewnienia odpoczynku dobowego i tygodniowego.
Urlopy i ochrona socjalna
Umowa o pracę zapewnia lekarzowi pełne uprawnienia urlopowe:
- urlop wypoczynkowy – 20 albo 26 dni rocznie (art. 152 k.p., liczba dni urlopu zależy od stażu pracy, do którego wlicza się także okres nauki),
- prawo do wynagrodzenia chorobowego (art. 92 k.p.) i zasiłku chorobowego,
- ochronę w okresie ciąży, urlopów rodzicielskich i wychowawczych.
To istotna różnica względem umów cywilnoprawnych i B2B, gdzie takich gwarancji ustawowych nie ma, chociaż jak wspominaliśmy – coraz częściej można je spotkać. Rozwiązania kodeksowe są bowiem przenoszone do pozostałych form współpracy.
Odpowiedzialność lekarza jako pracownika
Jedną z najważniejszych zalet etatu jest ograniczona odpowiedzialność materialna. Jest to swego rodzaju maksymalny limit odpowiedzialności, do którego możemy zostać pociągnięci.
Zgodnie z art. 119 k.p. przy winie nieumyślnej odszkodowanie, którego może żądać pracodawca, nie może przekraczać trzykrotności miesięcznego wynagrodzenia lekarza.
Dodatkowo w relacji z pacjentem to podmiot leczniczy odpowiada w pierwszej kolejności, a lekarz jako pracownik jest chroniony przed bezpośrednimi roszczeniami regresowymi, o ile nie doszło do winy umyślnej.
Zakaz konkurencji
K. p. dopuszcza zawarcie:
- zakazu konkurencji w trakcie zatrudnienia,
- zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy.
Ten drugi wymaga:
- odrębnej umowy,
- wypłaty odszkodowania (co najmniej 25% dotychczasowego wynagrodzenia za okres zakazu – art. 101² k.p.).
W praktyce lekarz powinien zawsze sprawdzić:
- zakres zakazu, czyli w jakim zakresie i gdzie,
- jego czas trwania,
- realność i wysokość odszkodowania.
Rozwiązanie umowy o pracę
Umowa o pracę może zostać rozwiązana:
- za wypowiedzeniem przez każdą ze stron (czyli możemy to zrobić zarówno my, jak i nasz pracodawca; ważne jest jednak aby zachować okres wypowiedzenia, chyba że porozumiemy się inaczej),
- bez wypowiedzenia (tylko w ściśle określonych przypadkach),
- za porozumieniem stron.
Okres wypowiedzenia zależy od stażu pracy u danego pracodawcy (art. 36 k.p.). Daje to lekarzowi większą stabilność niż kontrakty cywilnoprawne, ale mniejszą elastyczność przy zmianie miejsca pracy. Dla pracownika z doświadczeniem jest to typowy okres 3 miesięcy.
Podsumowanie praktyczne
Umowa o pracę:
- maksymalizuje ochronę i ogranicza odpowiedzialność lekarza,
- przenosi ciężar organizacyjny na pracodawcę,
- ogranicza elastyczność i swobodę negocjacyjną.
Dlatego etat najlepiej sprawdza się tam, gdzie priorytetem jest stabilność i bezpieczeństwo prawne.
Pamiętajmy, że jest to regulacja ogólna (kodeksowa). U lekarzy współpracujących z podmiotem leczniczym mogą znajdować zastosowanie regulacje bardziej dla nich korzystne. Wynikają one z ustawy o działalności leczniczej i stanowią, że czas pracy nie może przekraczać 7 godz. 35 min na dobę i przeciętnie 37 godz. 55 min na tydzień w przeciętnie 5-dniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. Zwłaszcza w sytuacji współpracy z kilkoma podmiotami leczniczymi, warto tę kwestię szczegółowe zweryfikować.
