Najlepsza praca naukowa w dziedzinie hemostazy
Laureatem Nagrody im. Profesor Krystyny Zawilskiej za najlepszą pracę naukową z dziedziny hemostazy został Profesor Paweł Łaguna, Kierownik Oddziału Klinicznego Onkologii, Hematologii Dziecięcej, Transplantologii Klinicznej i Pediatrii, Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Jego praca zatytułowana „Bezpieczeństwo i skuteczność rADAMTS13 w rzeczywistych warunkach klinicznych w leczeniu wrodzonej zakrzepowej plamicy małopłytkowej u pacjentów pediatrycznych w Polsce. Journal of Thrombosis and Haemostasis” ("Real-world safety and efficacy of rADAMTS13 in the treatment of congenital thrombotic thrombocytopenic purpura in pediatric patients in Poland. J Thromb Haemost") została nagrodzona przez kapitułę. O szczegółach związanych z wyróżnieniem i pracą naukową opowiada sam Profesor Łaguna.
Pionierskie badanie z Polski
„Wrodzona zakrzepowa plamica małopłytkowa (cTTP) jest chorobą z grona ultrarzadkich. Nabyta, wśród populacji dorosłych zdarza się znacznie częściej. Należy ona do grupy chorób określanych jako mikroangiopatie zakrzepowe” - wyjaśnia prof. Paweł Łaguna. „U podstaw tej jednostki leży uogólniona zakrzepica naczyń włosowatych, a klinicznie obserwujemy triadę: małopłytkowość, niedokrwistość hemolityczną oraz niedokrwienne uszkodzenie narządów”. Jak podkreśla profesor, małopłytkowość jest wynikiem uwięzienia płytek w mikrozakrzepach, natomiast niedokrwistość występuje jako efekt mechanicznego uszkodzenia erytrocytów przeciskających się przez zmienione chorobowo naczynia.
Kluczową rolę w patogenezie choroby odgrywa niedobór osoczowej metaloproteinazy ADAMTS13. Tak nazywa się enzym, który rozcina multimery czynnika von Willebranda. Gdy go brakuje, dochodzi do niekontrolowanego tworzenia się mikrozakrzepów. W praktyce klinicznej przez lata oznaczało to konieczność regularnego podawania świeżo mrożonego osocza. „W osoczu ten enzym jest obecny, ale u większości pacjentów wiązało się to z reakcjami alergicznymi i koniecznością stosowania leków osłonowych, w tym hydrokortyzonu”.
Impulsem do przeprowadzenia polskiej obserwacji była wyjątkowa możliwość zastosowania rekombinowanego ADAMTS13 poza trwającym jeszcze badaniem klinicznym. „Polska, dzięki zgodzie Ministerstwa Zdrowia, uzyskała przydział tego leku niezależnie od badań rejestracyjnych, zarówno dla pacjentów pediatrycznych, jak i dorosłych” - opowiada prof. Łaguna. Zespół zebrał wszystkich pacjentów z rozpoznaną wrodzoną postacią choroby w kraju. „Było ich dziewięcioro. Wszyscy wcześniej leczeni osoczem”.
Efekty terapii okazały się jednoznacznie pozytywne. „Przez blisko dwa lata nie obserwowaliśmy żadnych reakcji niepożądanych, żadnych nawrotów choroby ani spadków parametrów charakterystycznych dla TTP” – zauważa profesor. Co więcej, doświadczenie to miało charakter pionierski. „To było pierwsze na świecie pediatryczne opracowanie dotyczące stosowania rekombinowanego ADAMTS13. Jeszcze zanim zakończyły się badania kliniczne, my już opublikowaliśmy nasze wyniki”.
Praca powstała we współpracy pięciu ośrodków pediatrycznych i została opublikowana na łamach Journal of Thrombosis and Haemostasis. „To najważniejsze czasopismo zajmujące się hemostazą” – zaznacza profesor Łaguna. Znaczenie obserwacji wykracza jednak poza samą populację dziecięcą. „Uważam, że docelowo cała populacja pacjentów z wrodzoną TTP powinna być leczona rekombinowanym ADAMTS13, a nie osoczem”. W jego ocenie w przyszłości możliwe jest również zastosowanie tej terapii w wybranych przypadkach nabytej postaci choroby. „Być może po wymianie osocza i przy niskim mianie przeciwciał – to na pewno będzie przedmiotem kolejnych badań”.
Jednym z najbardziej odczuwalnych efektów nowej terapii była poprawa jakości życia pacjentów. „Większość chorych może dziś podawać lek w domu albo w poradni rejonowej. Nie ma konieczności regularnych hospitalizacji, jak przy podawaniu osocza” - mówi prof. Łaguna. „To ogromna zmiana. Jakość życia tych pacjentów wyraźnie się poprawiła”.
Choć pacjenci nie zostali włączeni do formalnego badania klinicznego, terapia jest nadal kontynuowana. „Firma nadal zapewnia im dostęp do leku, mimo że procesy refundacyjne wciąż trwają” – zaznacza profesor. Równolegle planowana jest dalsza obserwacja. „Wysłałem ankiety do ośrodków pediatrycznych i na pewno pokażemy follow-up, czy to w formie plakatu, czy prezentacji na jednym z najbliższych kongresów”.
Najlepsza publikacja w „Acta Haematologica Polonica”
Laureatką nagrody za najlepszą publikację oryginalną w czasopiśmie „Acta Haematologica Polonica” za rok 2023 została Lek. Joanna Stankiewicz za publikację pt.: „Nawrót ostrej białaczki szpikowej u dzieci: czynniki prognostyczne i wyniki leczenia – doświadczenia jednego ośrodka onkologicznego” ("Relapsed childhood acute myeloid leukemia: prognostic factors and outcomes: experience from a single oncology center"). Więcej na temat tej publikacji opowiedział Profesor Jan Styczyński, opiekun pracy.
Lata zebranej pracy
„Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii w Bydgoszczy obchodziła niedawno pięćdziesięciolecie istnienia i pojawił się pomysł, aby podsumować nasze doświadczenia tak daleko wstecz, jak tylko było to możliwe” – opowiada prof. Styczyński.
Analiza objęła niemal trzy dekady pracy klinicznej. „Udało się dotrzeć do danych sięgających 1994 roku, co oznacza blisko 30 lat obserwacji” – podkreśla profesor. Jak zaznacza, samo zebranie materiału stanowiło jedno z największych wyzwań. „Przez wiele lat dokumentacja istniała wyłącznie w formie papierowej, a w międzyczasie klinika zmieniała siedzibę. To oznaczało pracę w kilku archiwach, często niekompletnych i niespójnych”. Część danych pochodziła z wewnętrznych, prowizorycznych systemów, a część z archiwów dwóch różnych szpitali. „To była najbardziej niewdzięczna i czasochłonna część całego projektu”.
Nagrodzona publikacja nie ogranicza się jednak do opisu wysiłku organizacyjnego. Jej istotą jest analiza realnych efektów leczenia. „Ostra białaczka szpikowa nie jest najczęstszym nowotworem wieku dziecięcego, dlatego każda taka praca musi wnosić konkretną wartość kliniczną” –zaznacza prof. Styczyński. Z tego powodu badanie objęło zarówno pacjentów leczonych w pierwszej linii, jak i chorych we wznowie. „Choć tytuł dotyczy wznowy, tak naprawdę jest to praca o całym spektrum leczenia”.
Wyniki jasno pokazują skalę postępu, jaki dokonał się w ostatnich dekadach. „W latach dziewięćdziesiątych wyleczalność ostrej białaczki szpikowej u dzieci wynosiła poniżej 50 procent. Dziś mówimy o 80 procentach i więcej” – podkreśla profesor. Jak przyznaje, nawet dla zespołu, który obserwował ten proces z bliska, skala zmiany była zaskakująca. „Nie zawsze mieliśmy świadomość, że jesteśmy świadkami aż tak dużego postępu. Przez lata mówiono, że AML u dzieci leczy się gorzej, a dziś ta różnica systematycznie się zmniejsza”.
Znacznie trudniejsza pozostaje sytuacja pacjentów ze wznową choroby. „Klasyczna chemioterapia w tej grupie ma bardzo ograniczoną skuteczność” – mówi prof. Styczyński. „Bez przeszczepienia szpiku praktycznie nie ma szans na trwałe wyleczenie”. Dane zebrane w analizie pokazują, że całkowite szanse na wyleczenie w tej grupie wynoszą niespełna 30 procent. „Jedyną realną nadzieją są pacjenci, którzy szybko odpowiadają na leczenie nawrotu. U nich szanse sięgają około 50 procent”. Brak wczesnej odpowiedzi terapeutycznej oznacza natomiast konieczność rozważenia terapii eksperymentalnych.
Zapytany o przyszłość leczenia, profesor studzi nadmierny optymizm. „W pediatrii nadal realizujemy dość klasyczne protokoły: FLAG lub IDA-FLAG z dodatkiem gemtuzumabu, a następnie przeszczepienie szpiku”. Jak zaznacza, są to schematy oparte na europejskich programach leczenia, stosowane w dużej części kontynentu. „Nowe terapie, które z powodzeniem funkcjonują w hematologii dorosłych, w onkologii dziecięcej są jeszcze stosowane bardzo ostrożnie”. Wynika to zarówno z mniejszej liczby pacjentów, jak i konieczności skrajnie indywidualnego podejścia. „W tej grupie uczymy się na doświadczeniach hematologów leczących dorosłych, ale trudno tu o proste uogólnienia”.
Osobny, symboliczny wymiar ma dla prof. Styczyńskiego sama nagroda. „‘Acta Haematologica Polonica’ to czasopismo, z którym jestem bardzo silnie związany” podkreśla, przypominając, że w latach 2019–2023 pełnił funkcję redaktora naczelnego pisma. „To jedno z najważniejszych polskich czasopism hematologicznych, a jego znaczenie systematycznie rośnie”. Jak zaznacza, włączenie pisma do międzynarodowych baz i planowane uzyskanie współczynnika Impact Factor to istotny krok w stronę pełnej obecności na arenie światowej.
„Nagroda Polskiego Towarzystwa Hematologów i Transfuzjologów przyznawana jest jednej pracy spośród wszystkich opublikowanych w danym roku, jej waga zatem jest naprawdę duża” – podsumowuje profesor. Szczególne uznanie kieruje przy tym w stronę pierwszej autorki pracy. „Dla dr Joanny Stankiewicz ta publikacja jest częścią znacznie szerszego dorobku naukowego, który składa się na jej rozprawę doktorską”. Jak dodaje, choć autorka zdecydowała się ostatecznie zmienić ścieżkę zawodową, pozostaje pierwszą autorką ważnego podsumowania 25 lat postępu w leczeniu nowotworów wieku dziecięcego.
